Wspólnik odchodzi po roku? Standardowy vesting zostawia mu 25 proc.

W czteroletnim modelu z rocznym cliffem opisanym przez Y Combinator wspólnik odchodzący po pierwszej rocznicy wypracował 25 proc. przyznanej mu puli; wcześniej nie wypracował żadnej części, a później nabywa kolejne 1/48 pierwotnej puli co miesiąc. To 25 proc. udziałów przewidzianych dla tej osoby, a nie 25 proc. całej spółki.

Harmonogram pozwala ustalić, jaka część puli przypada wspólnikowi przy odejściu. W polskiej spółce sam upływ czasu nie przenosi jednak udziałów ani akcji: sposób przyznania praw oraz rozliczenia części niewypracowanej trzeba zapisać i wykonać zgodnie z właściwymi przepisami i dokumentami spółki.

Cliff, miesięczne naliczanie i podział między wspólników

Roczny cliff działa jak próg. W jedenastym miesiącu standardowego harmonogramu wypracowana część nadal wynosi zero; po osiągnięciu pierwszej rocznicy naraz pojawia się pierwsza ćwiartka puli. Następnie każdy pełny miesiąc zwiększa wypracowaną część o jedną z równych miesięcznych części pierwotnego przydziału. Liczenie zaczyna się od daty wskazanej dla danego wspólnika, więc różne daty rozpoczęcia zaangażowania mogą dać różne wyniki w tym samym dniu kalendarzowym.

Przyjmijmy warunkowy przykład: dwoje wspólników ustala równy podział puli 480 jednostek udziałowych, po 240 dla każdego. Jednostki służą wyłącznie pokazaniu rachunku, a nie opisują gotowej konstrukcji prawnej. Po pierwszej rocznicy każdy wypracowuje 60 swoich jednostek. Każdy następny pełny miesiąc dodaje mu pięć jednostek, ponieważ jego pierwotna pula została podzielona na 48 równych części.

• Po 6 miesiącach: każdy wypracował 0 z 240 jednostek swojej puli. Próg nie został jeszcze osiągnięty.
• Po 12 miesiącach: każdy wypracował 60 z 240 jednostek, czyli 25 proc. własnej puli i 12,5 proc. wyjściowej puli całej spółki.
• Po 24 miesiącach: każdy wypracował 120 z 240 jednostek. To połowa jego przydziału i 25 proc. wyjściowej puli spółki.
• Po 48 miesiącach: każdy wypracował wszystkie 240 jednostek. Odpowiadają one jego docelowej połowie wyjściowej puli.

Ostatnia kolumna tego rachunku odnosi się do założonej, niezmiennej puli 480 jednostek. Gdy spółka przyzna później udziały inwestorowi lub nowej osobie, procent w jej aktualnym kapitale może się zmienić. Ustalony harmonogram można nadal liczyć od pierwotnego przydziału wspólnika, jeśli tak skonstruowano umowę.

Co zostaje po odejściu wspólnika

Jeśli jeden ze wspólników z przykładu kończy współpracę dokładnie po osiągnięciu cliffu, wypracował 60 ze swoich 240 jednostek. Pozostałe 180 pozostaje niewypracowane. Odejście przed tą granicą daje według przyjętego harmonogramu wynik zerowy. Dlatego znaczenie mają dokładna data rozpoczęcia vestingu oraz chwila, w której ustaje zaangażowanie wspólnika.

Los niewypracowanej części zależy od tego, jakie prawa wspólnik już posiada. Jeżeli objął wszystkie udziały na początku, potrzebna jest konstrukcja pozwalająca rozliczyć część, której zgodnie z umową nie powinien zatrzymać, na przykład przez jej przeniesienie na wskazanego nabywcę. Jeżeli dopiero stopniowo uzyskuje uprawnienie do nabycia udziałów, dokumenty powinny określać, co wygasa po odejściu. Niewypracowanych jednostek nie można po prostu wykreślić z rzeczywistej struktury własności.

Umowa powinna też rozróżniać zdarzenia kończące vesting: zaprzestanie pracy lub świadczenia usług, rezygnację z funkcji w zarządzie i całkowite odejście ze spółki. Sama zmiana funkcji nie musi oznaczać końca zaangażowania. Strony mogą odmiennie uregulować odejście z własnej inicjatywy i zakończenie współpracy przez spółkę, w tym cenę nabycia niewypracowanej części oraz termin rozliczenia. Czteroletni wzór nie rozstrzyga tych kwestii.

Kiedy vesting może przyspieszyć

Akceleracja zmienia zwykły harmonogram dopiero po zdarzeniu określonym w umowie. Carta opisuje wariant uruchamiany jednym zdarzeniem, zwykle przejęciem spółki, oraz wariant wymagający dwóch zdarzeń: przejęcia i późniejszego zakończenia współpracy bez winy uprawnionej osoby. Samo przejęcie nie przyspiesza vestingu, jeżeli strony nie uzgodniły odpowiedniej klauzuli.

Trzeba w niej wskazać, czy wcześniej wypracowana zostanie cała pozostała pula, czy tylko jej określona część. W warunkowym przykładzie pełna akceleracja po pierwszej rocznicy objęłaby 180 jednostek pozostających z pierwotnych 240. Przy częściowej akceleracji potrzebny byłby osobny sposób obliczenia wyniku. Równie dokładnie trzeba określić zdarzenie uruchamiające klauzulę, zwłaszcza gdy transakcja zmienia właściciela spółki, lecz wspólnik nadal w niej pracuje.

Jak wykonać ustalenia w polskiej spółce

Amerykański harmonogram opisuje ekonomiczny podział praw, ale polska forma spółki określa sposób ich przenoszenia. Kodeks spółek handlowych wymaga przy zbyciu udziałów w spółce z o.o. formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, przewidując szczególną możliwość użycia wzorca w systemie teleinformatycznym; umowa spółki może ograniczać zbycie. W prostej spółce akcyjnej zbycie akcji wymaga formy dokumentowej, a ich nabycie przez przeniesienie następuje co do zasady z chwilą wpisu do rejestru akcjonariuszy.

W spółce z o.o. trzeba więc ustalić, czy wspólnik obejmie udziały od początku i zobowiąże się do przeniesienia niewypracowanej części po odejściu, czy prawa będą przyznawane w inny dopuszczalny sposób. Istotne jest także to, kto ma nabyć tę część i czy umowa spółki wymaga zgody na zbycie. W prostej spółce akcyjnej należy zaplanować czynność zbycia oraz wpis w rejestrze. W obu formach dokumenty korporacyjne, umowa między wspólnikami i harmonogram muszą prowadzić do tego samego wyniku.

Pytania do prawnika przed podpisaniem umowy

Projekt warto omówić na konkretnym scenariuszu: jeden wspólnik odchodzi tuż przed cliffem, drugi po jego osiągnięciu. Różnica w wypracowanej części jest wyraźna, więc łatwiej ustalić, czy proponowane zapisy pozwolą ją rzeczywiście rozliczyć. Przy rozmowie z prawnikiem przydadzą się następujące pytania:

• Od jakiej daty biegnie harmonogram każdej osoby i które zdarzenie kończy jej okres zaangażowania?
• Czy wspólnik obejmuje udziały lub akcje od początku, czy dopiero uzyskuje prawo do ich nabycia? Kto w tym czasie wykonuje prawo głosu i otrzymuje dywidendę?
• Kto może nabyć niewypracowaną część po odejściu, według jakiej ceny i w jakim terminie?
• Jakie zgody, podpisy, zawiadomienia i wpisy są potrzebne w wybranej formie spółki?
• Czy przyczyna odejścia zmienia cenę lub zakres zachowanych praw i jak zostanie ustalona w razie sporu?
• Czy przejęcie spółki uruchamia akcelerację, a jeśli tak, jakiej części puli i pod jakimi warunkami?
• Jakie skutki podatkowe i koszty wiążą się z przyznaniem praw oraz późniejszym przeniesieniem udziałów lub akcji?