წილობრივი თუ ჯილდოს crowdfunding: საკუთრება არჩევანს ცვლის

თუ დამფუძნებელს კონკრეტული პროდუქტის შექმნა სურს და მისთვის საკუთრების შენარჩუნება მნიშვნელოვანია, ჯილდოზე დაფუძნებული კამპანია უფრო შესაფერისია. Kickstarter-ის მოდელში მხარდამჭერმა შეიძლება მზა პროდუქტი ან სხვა ჯილდო მიიღოს, მაგრამ კომპანიის წილს არ იღებს; წილობრივი დაფინანსებისას ინვესტორი თანხას სწორედ საკუთრების წილის სანაცვლოდ დებს. ამ განსხვავებას დამფუძნებლისთვის განსხვავებული ფასი აქვს: ჯილდოს დამზადებისა და მიწოდების ხარჯი ერთ მხარეს დგას, ინვესტორისთვის გადაცემული წილი — მეორეზე.

წილობრივი გზა განსაკუთრებით მაშინ არის განსახილველი, როცა თანხა კომპანიის განვითარებას სჭირდება და დამფუძნებლისთვის მისაღებია ახალი თანამესაკუთრის უფლებები და ფასიანი ქაღალდების შეთავაზების წესები. ჯილდოს კამპანიისას მთავარი ფინანსური კითხვა ის არის, დარჩება თუ არა საკმარისი თანხა დაპირების შესასრულებლად. საქართველოს დამფუძნებელმა არჩევანში მესამე გარემოებაც უნდა ჩართოს: უცხოურ პლატფორმაზე პროექტის მხარდაჭერა და იქ საკუთარი კამპანიის დაწყება სხვადასხვა უფლებაა.

გადაწყვეტილების მატრიცა დამფუძნებლისთვის

• საკუთრება: ჯილდოს მხარდამჭერი კომპანიის თანამესაკუთრე არ ხდება. წილობრივ გარიგებაში ახალი ინვესტორის წილი არსებული მესაკუთრეების წილს ამცირებს, თუ ინვესტიცია ახალი წილის გამოშვებით შედის კომპანიაში.
• რას იღებს დამფინანსებელი: ჯილდოს მხარეს ეს შეიძლება იყოს პროდუქტი, ადრეული წვდომა ან სხვა დაპირებული შედეგი. წილობრივ მხარეს შედეგი შეთავაზებული ფასიანი ქაღალდით მინიჭებულ უფლებებზეა დამოკიდებული; მომავალში მოგება გარანტირებული არ არის.
• ფულადი ხარჯი: ჯილდოს კამპანიის ბიუჯეტში შედის პლატფორმის საკომისიო, გადახდის დამუშავება, წარმოება და მიწოდება. წილობრივ შეთავაზებაში გასათვალისწინებელია შუამავალი, სამართლებრივი და ფინანსური მომზადება, ასევე შემდგომი ანგარიშგება.
• თანხის არმიღების რისკი: ჯილდოს პლატფორმის წესმა შეიძლება მიზნის მიუღწევლობისას თანხის მიღება გამორიცხოს. წილობრივ შეთავაზებაში მინიმალური მიზანი, ვადა და არასაკმარისი მოთხოვნის შედეგი შესაბამის პირობებსა და მოქმედ წესებზეა დამოკიდებული.
• საქართველოდან ხელმისაწვდომობა: ორივე გზისთვის ცალკე უნდა გაირკვეს, ვინ შეიძლება იყოს კამპანიის შემქმნელი, რომელი კომპანია უშვებს შეთავაზებას და სად უნდა ჰქონდეს მას ანგარიში.

მატრიცაში ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება საკომისიოს ოდენობა არ არის. ჯილდოს შემთხვევაში დამფუძნებელი წინასწარ განსაზღვრავს, რა უნდა შექმნას და მიაწოდოს; წილობრივ შემთხვევაში ის განსაზღვრავს, კომპანიის რა ნაწილს გასცემს და რა უფლებებს მიიღებს ინვესტორი. ორივე არჩევანი შეიძლება ძვირი აღმოჩნდეს, თუ კამპანიის მიზანი ამ ვალდებულებებიდან გამომდინარე არ არის დათვლილი.

საკომისიო და დათმობილი წილი ერთნაირი ხარჯი არ არის

ჯილდოს კამპანიაში პლატფორმის საკომისიო მოზიდულ თანხას აკლდება, ხოლო წილობრივი ინვესტიციისას გაცემული საკუთრება ინვესტორს გარიგების დასრულების შემდეგაც რჩება. ამიტომ მხოლოდ პროცენტების შედარება მცდარ სურათს იძლევა: საკომისიო ერთ კამპანიას ეხება, წილის ეკონომიკური ღირებულება კი კომპანიის მომავალ შედეგებთან ერთად შეიძლება შეიცვალოს.

პირობითად, კომპანიას ინვესტიციამდე შეთანხმებული ღირებულება 900 000 დოლარი აქვს და ახალი ინვესტორი 100 000 დოლარს დებს. ინვესტიციის შემდეგ ღირებულება 1 000 000 დოლარია; თუ სხვა პირობებს გვერდზე გადავდებთ, ინვესტორს 10%-იანი წილი ერგება და დამფუძნებლის მანამდე სრული წილი 90%-მდე მცირდება. ეს არითმეტიკული მაგალითია და არა შეთავაზებული შეფასება: ხმის უფლება, მომავალი ინვესტიციები და გარიგების პირობები საკუთრების რეალურ შედეგს ცვლის.

ჯილდოს მხარეს Kickstarter-ის აშშ-ის საკომისიოების გვერდი წარმატებული კამპანიისთვის პლატფორმის 5%-იან გადასახადს და გადახდის დამუშავების დაახლოებით 3–5%-იან ხარჯს ასახელებს; გვერდზე გადახდის საფასური შენატანის მიხედვითაც არის გაწერილი. თუ პირობით კამპანიაში 100 000 დოლარი შეგროვდა, ამ საერთო საორიენტაციო განაკვეთებით საკომისიო დაახლოებით 8 000–10 000 დოლარი იქნება. დარჩენილი 90 000–92 000 დოლარი მოგება არ არის: მისგან ჯერ პროდუქტის წარმოება, შეფუთვა, გაგზავნა და სხვა შესაბამისი ხარჯები უნდა დაიფაროს. ზუსტი წმინდა თანხა შენატანების ზომასა და კამპანიის ქვეყნის პირობებზეა დამოკიდებული.

წილობრივი შეთავაზება რა ვალდებულებებს ქმნის

წილობრივი crowdfunding ფასიანი ქაღალდების შეთავაზებაა, მაგრამ კონკრეტული მოთხოვნები იმ ქვეყნისა და რეჟიმის მიხედვით განსხვავდება, სადაც შეთავაზება ტარდება. აშშ-ის SEC-ის Regulation Crowdfunding-ის განმარტების მიხედვით, ამ რეჟიმის შეთავაზება ერთ რეგისტრირებულ ონლაინ შუამავალზე ტარდება, ემიტენტი წარადგენს Form C-ს და ფასიანი ქაღალდების გაყიდვის შემდეგ, ვიდრე ვალდებულება მოქმედებს, წლიურ Form C-AR-ს აქვეყნებს; არაამერიკული კომპანიები ამ რეჟიმით ვერ სარგებლობენ. Form C-ში აღწერილი უნდა იყოს ბიზნესი, თანხის გამოყენება, შეთავაზების პირობები და ფინანსური მდგომარეობა. ეს მოთხოვნები ამერიკულ რეჟიმს ეკუთვნის და ქართული კამპანიისთვის ავტომატურად არ მოქმედებს.

საქართველოში ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ კანონი საჯარო შეთავაზებად განსაზღვრავს ფასიანი ქაღალდების მიყიდვის წინადადებას არანაკლებ 100 პირისთვის ან წინასწარ დაუზუსტებელი რაოდენობის პირებისთვის; ასეთ შეთავაზებას დამტკიცებული ემისიის პროსპექტის გამოქვეყნებას უკავშირებს და საჯარო წილობრივი ფასიანი ქაღალდების ემიტენტისთვის წლიურ და ნახევარწლიურ ანგარიშგებას ითვალისწინებს. კონკრეტული შეთავაზების სამართლებრივი რეჟიმის განსაზღვრისას მნიშვნელოვანია, ვის მიმართავენ, რა ინსტრუმენტს სთავაზობენ და ვინ არის ემიტენტი. კამპანიისთვის „crowdfunding“-ის დარქმევა ამ კითხვებს ვერ წყვეტს.

ჯილდოს მოდელში მხარდამჭერისთვის კომპანიის წილის გადაცემა არ იგეგმება, ამიტომ წილობრივი შეთავაზების ეს მოთხოვნები თავად ჯილდოს გამო არ წარმოიშობა. სანაცვლოდ, კამპანიას სჭირდება გასაგები დაპირება: რას მიიღებს მხარდამჭერი, რა ეტაპზეა პროექტი და რა დროისა და თანხის დახარჯვა დასჭირდება შედეგის შექმნას. დამფუძნებელი ამ გზით საკუთრებას ინარჩუნებს, თუმცა საწარმოო გაურკვევლობა მასთანვე რჩება.

მიზნის მიღწევა და დაპირების შესრულება

Kickstarter-ის ჯილდოს კამპანია მიზნის მიუღწევლობისას მხარდამჭერებს თანხას არ აჭრის და შემქმნელი მას ვერ იღებს. მიზნის მიღწევის შემდეგ კი პროდუქტის დამზადება და ჯილდოების მიწოდება იწყება. თუ მასალები გაძვირდა, წარმოება გაიწელა ან გაგზავნა მოსალოდნელზე მეტი დაჯდა, შეგროვებული თანხა შეიძლება საკმარისი აღარ იყოს. ამიტომ მიზნობრივი თანხა მხოლოდ პროდუქტის შექმნის ფასს არ უნდა ფარავდეს; მასში საკომისიო და დაპირებული ჯილდოების შესრულებაც უნდა ეტეოდეს.

წილობრივ კამპანიაში თანხის მოზიდვა სხვა რისკს ტოვებს: ინვესტორი კომპანიის მომავალ შედეგზეა დამოკიდებული, ხოლო დამფუძნებელი უკვე გაცემული წილითა და შეთავაზების პირობებით აგრძელებს საქმიანობას. თუ პროექტს ჯერ იმის გაგება სჭირდება, რამდენი მყიდველი გადაიხდის კონკრეტულ პროდუქტში, ჯილდოს კამპანია ამ მოთხოვნას პირდაპირ აჩვენებს. თუ ფული უფრო ხანგრძლივი განვითარების დასაფინანსებლად არის საჭირო, წილობრივი მოდელი შეიძლება უკეთ შეესაბამებოდეს მიზანს, ოღონდ საკუთრების დათმობა და ანგარიშგების ტვირთი მისაღები უნდა იყოს.

შეიძლება თუ არა კამპანიის დაწყება საქართველოდან

Kickstarter-ის დასაშვებობის პირობებში საქართველო კამპანიის დაწყების ქვეყნებს შორის მითითებული არ არის: ფიზიკურ პირს მხარდაჭერილ ქვეყანაში საცხოვრებელი ადგილი და შესაბამისი დოკუმენტები სჭირდება, ხოლო კომპანიამ პროექტი თავისი რეგისტრაციის ქვეყანაში უნდა დაიწყოს და შესაბამისი საბანკო ანგარიში ჰქონდეს. იმავე პლატფორმაზე საქართველოდან სხვისი პროექტის მხარდაჭერის შესაძლებლობა საკუთარი პროექტის გამოქვეყნების უფლებას არ ნიშნავს. პროექტის მდებარეობად საქართველოს მითითებაც შემქმნელის დასაშვებობის მოთხოვნას ვერ ცვლის.

თუ დამფუძნებელი კამპანიისთვის უცხოური კომპანიის შექმნას განიხილავს, შესადარებელია მისი რეგისტრაციის, მართვისა და ანგარიშგების ხარჯი მოსაზიდ თანხასთან. უცხოური კომპანია თავისთავად არც პლატფორმაზე მიღებას და არც დაფინანსებას უზრუნველყოფს; საჭიროა კონკრეტული პლატფორმისა და შეთავაზების პირობების დაკმაყოფილება. საქართველოში წილობრივი შეთავაზებისთვის კი ადგილობრივი ფასიანი ქაღალდების წესები ცალკე მოქმედებს. ამდენად, საბოლოო არჩევანი იწყება ორი გამოთვლით — რამდენი რჩება ჯილდოს შესრულების შემდეგ და რა წილი გაიცემა ინვესტიციის სანაცვლოდ — მაგრამ ორივე გზა მხოლოდ მაშინ არის გამოსადეგი, თუ დამფუძნებელს მისით კამპანიის კანონიერად დაწყება შეუძლია.

ასევე წაიკითხეთ:

• Delaware C-Corp თუ LLC: ინვესტორის გეგმამ არჩევანი ადრე უნდა გადაწყვიტოს
• Kickstarter თუ Indiegogo: 5% ერთია, მაგრამ კამპანიის წესები არჩევანს ცვლის
• Upwork თუ Fiverr: 20%-იანი საკომისიო არჩევანს ძვირად ცვლის