Media evropiane kërkojnë burimet e AI: transparenca hyn në strategji

Unioni Evropian i Transmetuesve (EBU) bëri publik më 25 shtator 2026 qëndrimin për strategjinë e ardhshme evropiane të AI-së në sektorët kulturorë dhe krijues. Ai kërkon që ofruesit e sistemeve të tregojnë burimet e përdorura për trajnim dhe për përgjigjet e mbështetura në materiale të jashtme, ndërsa mediat të kenë mundësi reale ta kundërshtojnë përdorimin e përmbajtjes së tyre. Kërkesa përfshin edhe lidhje me burimin origjinal, atribuim dhe standarde të prejardhjes si C2PA. Bëhet fjalë për propozime në procesin e hartimit, jo për rregulla të miratuara.

Komisioni Evropian, përmes ftesës për mendime të publikuar më 29 korrik 2026 dhe të hapur deri më 11 shtator, e përshkruan synimin si një AI që plotëson krijimtarinë njerëzore dhe mbështet një ekonomi krijuese të drejtë e të qëndrueshme. Për autorët dhe mediat që licencojnë vepra për tregun e BE-së, kjo e kthen një synim të përgjithshëm në pyetje për përdorimin e tekstit, zërit dhe figurës: kush e merr përmbajtjen, për çfarë qëllimi dhe a mund të kundërshtohet ai përdorim?

Trajnimi dhe RAG kërkojnë kontroll të veçantë

Trajnimi e fut veprën në materialin me të cilin zhvillohet një model. Në sistemet RAG, modeli kërkon dhe merr material nga burime të jashtme për të mbështetur një përgjigje të caktuar. Këto përdorime ndodhin në faza të ndryshme dhe ndikojnë ndryshe në marrëdhënien mes krijuesit, platformës dhe publikut. Nëse një përgjigje përmbledh një artikull pa e çuar lexuesin te botuesi, materiali origjinal mund të humbasë vizitat dhe lidhjen me autorin; ky është rreziku që propozimi synon të trajtojë, jo një rezultat i matur për çdo faqe.

Për këtë arsye kërkohet që kundërshtimi i përdorimit të jetë teknikisht i zbatueshëm dhe i verifikueshëm nga mbajtësit e të drejtave dhe rregullatorët. Ai duhet të dallohet nga indeksimi i zakonshëm në motorët e kërkimit. Një redaksi mund të dojë që artikujt e saj të gjenden në kërkim, pa u dhënë njëkohësisht leje sistemeve të AI-së t’i përdorin për trajnim ose për përgjigje të gjeneruara. Nëse sinjali i kundërshtimit i bllokon të dyja bashkë, redaksia vihet përballë një zgjedhjeje mes dukshmërisë dhe kontrollit të të drejtave.

Burimi i përgjigjes dhe prova e prejardhjes

Transparenca kërkohet në dy pika të zinxhirit: për materialet me të cilat trajnohet modeli dhe për burimet që përdoren kur ai krijon një përgjigje me RAG. Në rastin e lajmeve, lidhja me botimin origjinal i jep lexuesit mundësinë të shohë kontekstin, datën dhe përgjegjësinë redaktoriale. Për mbajtësin e të drejtave, njohja e prejardhjes së materialit e bën më të qartë nëse përdorimi përputhet me një licencë ose me kundërshtimin e shprehur. Pa të dhëna për burimet, një mosmarrëveshje mbi përdorimin mbetet më e vështirë për t’u provuar.

Propozimi kërkon që përgjigjet e AI-së të lidhen saktë me burimet origjinale dhe të shfaqin qartë markën e medias. Ai kërkon edhe shënimin e përmbajtjes së gjeneruar dhe përdorimin e standardeve si C2PA. Ky standard mund të ruajë në përmbajtjen digjitale të dhëna të nënshkruara për origjinën dhe ndryshimet e saj, duke ndihmuar të ndiqet historia e një skedari. Megjithatë, një gjurmë teknike e prejardhjes nuk tregon vetvetiu nëse autori ka dhënë leje për trajnim, nëse përdorimi është brenda kushteve të licencës ose çfarë pagese i takon.

Imitimi i gazetarëve dhe i markave mediatike

Një shqetësim tjetër është përmbajtja e manipuluar që përdor identitetin e një gazetari ose markën e një mediaje për mashtrim, reklama të rreme apo dezinformim. Këtu problemi nuk kufizohet te mungesa e emrit të autorit: publiku mund t’ia atribuojë një deklaratë një personi ose redaksie që nuk e ka bërë. Për krijuesit e zërit dhe figurës, imitimi shton edhe pyetjen nëse paraqitja e tyre është përdorur me pëlqim.

Qëndrimi kërkon zbatim më të fortë të Aktit të Shërbimeve Digjitale ndaj platformave që nuk veprojnë kundër përmbajtjes së paligjshme dhe trajtimin e mashtrimeve me imitim si rrezik të mundshëm sistemik. Gjurmët e prejardhjes mund të ndihmojnë të dallohet materiali autentik nga një kopje e ndryshuar, ndërsa atribuimi i saktë i përgjigjeve të AI-së ul hapësirën që përmbajtja të qarkullojë e shkëputur nga redaksia që e prodhoi. Këto masa kanë funksione të ndryshme dhe asnjëra nuk e zëvendëson lejen për përdorimin e një vepre.

Licencimi përballet me dy modele

Debati për kontrollin e përdorimit nuk mbaron te mundësia për të thënë «jo». Në përgjigjen ndaj të njëjtit konsultim, Shoqata e Autorëve Audiovizualë kërkon autorizim përpara përdorimit, shpërblim dhe transparencë; ajo e konsideron modelin e kundërshtimit të pamjaftueshëm. Ky është dallim thelbësor për skenaristët, regjisorët dhe mbajtësit e tjerë të të drejtave: te kundërshtimi, autori duhet të ketë mjet për të ndaluar përdorimin; te autorizimi, kompania që kërkon veprën duhet të marrë leje paraprakisht.

Për një krijues në Shqipëri ose Kosovë që shet ose licencon punën në tregun evropian, këto diskutime e bëjnë më të rëndësishëm kufirin e marrëveshjes. Leja për të botuar një fotografi, për të transmetuar një zë ose për të shpërndarë një artikull nuk shpjegon automatikisht përdorimin e tyre në trajnim, në një bazë materialesh për RAG apo në fragmente të shfaqura brenda përgjigjeve. Po kështu, atribuimi mund të ruajë emrin e autorit pa zgjidhur çështjen e pagesës, ndërsa C2PA mund të ndihmojë me provën e origjinës pa krijuar vetë një licencë. Teksti përfundimtar i strategjisë do të tregojë nëse këto përdorime do të trajtohen me mjete të veçanta kontrolli dhe transparence apo do t’u lihen kryesisht marrëveshjeve mes palëve.

Lexoni gjithashtu:

• Atlas hyn në fabrikë: trajnimi i robotëve nis para prodhimit masiv
• ChatGPT apo Gemini për kërkim të thellë: burimet dhe sinteza ndahen
• 93% ndihen gati për AI, por punëdhënësit kërkojnë aftësi më të thella