48% starfsmanna ýkja gervigreindarkunnáttu sína undir þrýstingi

Visier birti 23. september 2026 niðurstöður könnunar meðal 1.000 bandarískra starfsmanna í fullu starfi: 48% sögðust hafa ýkt notkun sína á gervigreind eða sérþekkingu á henni gagnvart samstarfsfólki eða stjórnendum og 45% fundu fyrir þrýstingi til að nota tæknina þótt þau treystu sér ekki til að beita henni með árangri. Þessi svör benda til þess að sýnileg notkun verkfæra geti gefið stjórnendum skakka mynd af raunverulegri hæfni.

Á rannsóknarsíðu Visier kemur fram að 59% svarenda efast um að vinnuveitandi þeirra hafi skýra áætlun um áhrif gervigreindar á störf. Óvissa um tilgang og væntingar getur skapað hvata til að virðast öruggari en maður er. Birtar niðurstöður greina þó ekki hve margir þeirra sem ýktu notkun eða sérþekkingu fundu jafnframt fyrir þrýstingi; tölurnar sýna ekki orsakasamband hjá hverjum svaranda.

Þegar væntingar um notkun verða sýnilegri en árangurinn

Sýndarnotkun gervigreindar lýsir því þegar starfsfólk gefur til kynna meiri notkun eða færni en raunin er. Það getur orðið að auðveldri leið til að sýna að maður fylgi breytingum, einkum ef skilaboðin frá stjórnendum eru að nota tæknina án þess að skilgreina hvar hún kemur að gagni. Í því umhverfi er hægt að segja frá fjölda tilrauna með verkfæri án þess að sýna hvað þær bættu í verkinu.

Orðalag spurningarinnar skiptir máli: svarendur lýstu ýkjum um notkun eða sérþekkingu. Starfsmaður sem segist nota verkfæri oftar en hann gerir og starfsmaður sem ofmetur eigin getu geta því fallið undir sömu niðurstöðu. Svarið segir heldur ekki hvort afurð vinnunnar hafi verið röng, hvort fólk hafi sótt formlega þjálfun eða hvort stjórnendur hafi beinlínis krafist þess að það ýkti hæfni sína. Þrýstingur og ýkjur eru tvö aðskilin atriði í könnuninni, þótt þau varpi ljósi á sama vanda.

Innskráning mælir ekki dómgreind

Andrea Derler, rannsóknarstjóri hjá Visier, orðaði breytileikann svo í umfjöllun HR Dive frá 24. september: „it depends on the individual's workflow“. Hún lýsti jafnframt þrýstingi á ólíkum þrepum fyrirtækja: stjórnendur vilja sjá árangur af fjárfestingu, millistjórnendur ýta undir notkun og starfsmenn leita að verkefnum þar sem hún á við. Þegar fólk telur sig þurfa að svara því að allt gangi vel fæst síður skýr mynd af því hvar þjálfun eða skýrari fyrirmæli vantar.

Talning innskráninga eða fyrirspurna getur sýnt hvort verkfæri er notað, en hún greinir ekki hvort niðurstaðan stenst gæðakröfur. Starfsmaður gæti sent mörg fyrirmæli og samt látið ranga fullyrðingu fara í lokaútgáfu; annar gæti notað verkfærið sparlega, yfirfarið hvert svar og skilað traustari vinnu. Þessi samanburður er skýringardæmi, ekki niðurstaða úr könnuninni. Hann sýnir hvers vegna tíðni notkunar og hæfni eru ólíkir mælikvarðar.

Sama verkefni, sömu viðmið

Hægt er að meta raunverulega hæfni með afmörkuðu verkefni sem líkist daglegri vinnu, án þess að biðja starfsfólk um að gefa sér einkunn eða fylgjast með hverri aðgerð þess. Lítill vinnustaður getur lagt sama verkefni fyrir alla sem gegna sambærilegu hlutverki, skilgreint fyrirfram hvaða verkfæri og heimildir má nota og gefið öllum sama tíma. Mat á lokaafurðinni verður þá aðskilið frá því hversu sýnileg notkunin var á meðan unnið var.

Gæðaviðmiðin þurfa að falla að verkefninu: réttmæti staðreynda, skýrleiki niðurstöðu, rekjanlegar heimildir og hæfni til að finna og leiðrétta villur. Einnig skiptir máli hvort starfsmaður getur útskýrt hvaða hluta hann vann sjálfur, hvar gervigreind hjálpaði og hvers vegna hann hafnaði einhverri tillögu hennar. Sá sem getur rökstutt þessar ákvarðanir sýnir meiri dómgreind en sá sem telur einungis upp verkfæri sem hann opnaði.

Í hugsuðu prófi mætti til dæmis biðja starfsfólk að semja stutta samantekt úr opinberum gögnum og láta það fá fyrstu drög með einni rangri staðreynd. Fyrirfram ákveðin viðmið gætu metið hvort meginatriðin skili sér, hvort staðreyndir séu tengdar heimildum og hvort rangfærslan finnist áður en samantektin er afhent. Þá sést líka hvort starfsmaður treystir á lipurt orðalag frá verkfærinu eða ber fullyrðingar saman við upprunalegu gögnin. Dæmið er tillaga að prófi; könnunin fól ekki í sér slíkt verklegt hæfnimat.

Viðkvæmar upplýsingar eiga ekki að fara inn í tilraunaverkefni nema reglur vinnustaðarins heimili það skýrt. Því getur prófið byggst á opinberu eða tilbúnu efni án þess að tapa því sem á að mæla: vali á viðeigandi notkun, heimildavinnu og villuleit. Ef allir fá sömu forsendur og matsatriði verður auðveldara að sjá hvort munur í niðurstöðum stafar af vinnubrögðum eða einfaldlega mismunandi aðgangi að verkfærum.

Bandarísk svör gefa ekki íslenska tíðni

Úrtakið var bundið við bandarískt starfsfólk í fullu starfi og svörin byggðust á eigin lýsingu þátttakenda. Því væri rangt að flytja hlutföllin beint yfir á íslenskan vinnumarkað eða álykta af þeim um hæfni einstakra starfsmanna hér. Könnunin skráði upplifun og frásagnir um hegðun, en lagði ekki fyrir hlutlaust verklegt próf sem sýndi hver gæti notað gervigreind vel.

Fyrir íslenska stjórnendur liggur afleiðingin í því hvaða upplýsingar þeir fá þegar þeir spyrja hvort tæknin sé komin í notkun. Svar um fjölda tilrauna getur verið rétt en samt sagt lítið um áreiðanleika niðurstöðunnar. Þegar sama afmarkaða verkefnið sýnir bæði gæði afurðar og hvernig villur voru leiðréttar, verður hægt að ræða þjálfunarþörf út frá vinnunni sjálfri án þess að starfsfólk þurfi að sýnast öruggara en það er.