ԵՄ-ն երկու տարով կթեթևացնի Հայաստանի արտահանման 80%-ի մաքսատուրքերը

ՀՀ կառավարության հաղորդագրության համաձայն՝ ԵՄ խորհուրդը 2026 թվականի սեպտեմբերի 24-ին վերջնականապես ընդունել է հայկական ապրանքների համար ժամանակավոր առևտրային միջոցները, որոնք կկասեցնեն ներմուծման մաքսատուրքերը դեպի ԵՄ հայկական արտահանման մոտ 80%-ի համար և ուժի մեջ մտնելուց հետո կգործեն երկու տարի։ Իռլանդիայի արտաքին գործերի և առևտրի նախարար Հելեն Մաքենթին ԵՄ խորհրդի հաղորդագրությունում որոշման նպատակը նկարագրել է այսպես՝ «Today's decision will help Armenia’s economy hit by trade restrictions»։

Որոշումը հաջորդել է Եվրախորհրդարանի հավանությանը և կապված է Ռուսաստանի՝ հայկական ապրանքների ներմուծման ու տարանցման նկատմամբ սահմանափակումների հետ։ Այն արդեն ընդունված է, սակայն մաքսային արտոնությունն ուժի մեջ կմտնի միայն կանոնակարգի ստորագրումից և ԵՄ պաշտոնական տեղեկագրում հրապարակումից հետո՝ հրապարակմանը հաջորդող օրը։ Այդ պահից էլ կսկսվի երկամյա ժամկետը. խորհրդի քվեարկության օրը արտոնության կիրառման օր չէ։

Ի՞նչ է փոխում 80%-ը

Մոտ 80%-ը նկարագրում է դեպի ԵՄ հայկական արտահանման այն բաժինը, որի համար նախատեսված է ազատականացում։ Դա յուրաքանչյուր ապրանքի գործող մաքսատուրքի 80%-ով նվազեցման խոստում չէ։ Կանոնակարգի տեքստը սահմանում է երկու տարբեր մեխանիզմ. առաջին հավելվածի հայկական ծագման ապրանքներն ազատվում են արժեքային ներմուծման մաքսատուրքից, իսկ երկրորդ հավելվածի ապրանքների համար նույն արտոնությունը գործում է ԵՄ սակագնային քվոտաների սահմաններում։

Առաջին հավելվածի ցանկը լայն է՝ ներառում է, օրինակ, մեղր, հագուստ, կոշիկ և որոշ պատրաստի սննդամթերք։ Սակայն ցանկում լինելն ինքնին չի նշանակում, որ ապրանքի նախկին մաքսատուրքը դրական էր. հավելվածը ներառում է նաև դիրքեր, որոնց ընդհանուր սակագնային մաքսատուրքն արդեն հանված կամ կասեցված է։ Այդ պատճառով արտոնության տնտեսական օգուտը տարբեր ապրանքների համար նույնը չէ։ Բացի այդ, վճարման ենթակա այլ գանձումները կամ ներմուծման ընթացակարգի ծախսերը չեն վերանում միայն արժեքային մաքսատուրքի կասեցմամբ։

Ապրանքի առևտրային անվանումը նույնպես բավարար չէ՝ նրա կարգավիճակը որոշվում է ԵՄ համակցված անվանացանկի ծածկագրով։ Երբ ցանկում ծածկագրին կցված է «ex» նշումը, հաշվի է առնվում նաև տվյալ դիրքի նկարագրությունը. լայն ապրանքախմբի բոլոր տարբերակները նույն արտոնությունը չեն ստանում։ Սա հատկապես կարևոր է վերամշակված մթերքների և խառը բաղադրությամբ արտադրանքի համար, որոնց սովորական անվանումը կարող է չհամընկնել մաքսային դասակարգման հետ։

Որտե՞ղ են գործում քվոտաները

Երկրորդ հավելվածում նշված են ութ գյուղատնտեսական ապրանքախմբեր՝ վարունգ, խաղող, տանձ, ծիրան, կեռաս, դեղձ, սալոր և ելակ։ Դրանցից, օրինակ, թարմ ծիրանի համար սահմանված է տարեկան 7000 տոննա, իսկ թարմ կամ չորացրած խաղողի համար՝ 5000 տոննա սակագնային քվոտա։ Քվոտան չափում է արտոնյալ մաքսատուրքով ներմուծման թույլատրելի ծավալը, ոչ թե Հայաստանի ընդհանուր արտահանման սահմանը։ Այդ ծավալից դուրս ներմուծվող նույն ապրանքի նկատմամբ հավելվածով նախատեսված մաքսատուրքի կասեցումը չի կիրառվում։

Քվոտաները հաշվարկվում են օրացուցային տարվա համար, իսկ կանոնակարգի ուժի մեջ մտնելու առաջին տարում հաշվարկը սկսվում է հենց մեկնարկի օրից և ավարտվում դեկտեմբերի 31-ին։ Ուստի ռեժիմի երկամյա տևողությունն ու առանձին գյուղատնտեսական ապրանքի տարեկան քվոտան տարբեր ժամանակային չափումներ են։ Ներմուծողի համար որոշիչ է տվյալ ապրանքային ծածկագրի քվոտայի հասանելիությունը ձևակերպման պահին, ոչ թե միայն այն փաստը, որ ապրանքը տեղ է գտել հավելվածում։

Ծագումն ու շուկա մուտքի պայմանները

Արտոնությունը վերաբերում է հայկական ծագման ապրանքներին։ Հայաստանից ուղարկված կամ հայկական ընկերության վաճառած ապրանքը ինքնաբերաբար այդ ծագումը չունի. կարևոր են կիրառելի ծագման կանոնները և դրանց ապացույցը։ Կարգավորումը նախատեսում է Հայաստանի ու ԵՄ-ի վարչական համագործակցություն, այդ թվում՝ ծագման ապացույցների ստուգում՝ խարդախության ռիսկը կանխելու համար։ Սահմանված ընթացակարգով ստուգումը կարող է ազդել կոնկրետ խմբաքանակի արտոնյալ ձևակերպման վրա։

Կանոնակարգը թույլ է տալիս ԵՄ գրանցված արտահանողների REX համակարգում հաշվառված հայկական արտահանողին համապատասխան պայմաններով հաշիվ-ապրանքագրում կազմել ծագման հայտարարություն։ Սա ապացույցը ներկայացնելու եղանակներից է, ոչ թե ծագման չափանիշից ազատում։ Եթե ապրանքը չի բավարարում այդ չափանիշներին, մաքսատուրքի արտոնությունը չի բխում միայն արտադրողի հասցեից կամ բեռնափոխադրման երթուղուց։

Մաքսատուրքի կասեցումն առանձին է ապրանքի ԵՄ շուկայում թույլատրելիության հարցից։ Սննդամթերքի անվտանգության, բուսասանիտարական և տեխնիկական պահանջները շարունակում են գործել ըստ ապրանքի տեսակի. որոշ ծածկագրերի համար հավելվածն ինքն էլ մուտքը կապում է ԵՄ համապատասխան իրավունքի պայմանների հետ։ Հետևաբար ավելի ցածր մաքսատուրքը կարող է նվազեցնել սահմանային ծախսերից մեկը, բայց չի փոխարինում համապատասխանության փաստաթղթերին, ստուգումներին կամ հավաստագրմանը, երբ դրանք պահանջվում են։

Երբ կարող է արտոնությունը սահմանափակվել

Ռեժիմը նաև միջպետական պայմաններ ունի։ Հայաստանը պետք է պահպանի ծագման կանոնները, ապահովի վարչական համագործակցությունը, չսահմանի ԵՄ ծագման ներմուծման նոր անհիմն տուրքեր կամ սահմանափակումներ և հարգի գործընկերության համաձայնագրի հիմնարար սկզբունքները։ Բավարար ապացույցներով խախտման դեպքում Եվրահանձնաժողովը կարող է արտոնությունը ժամանակավորապես կասեցնել ամբողջությամբ կամ մասամբ։ Դա ազդում է կանոնակարգով տրված հնարավորության վրա, նույնիսկ եթե առանձին ապրանքը նշված է հավելվածում։

Առանձին պաշտպանական դրույթը վերաբերում է ԵՄ արտադրողների շուկային։ Եթե հայկական ընդգրկված ապրանքի ներմուծումը բացասաբար ազդում է ԵՄ կամ անդամ պետության համանման կամ անմիջականորեն մրցակցող ապրանքների շուկայի վրա, Եվրահանձնաժողովը կարող է ուսումնասիրությունից հետո անհրաժեշտ միջոցներ սահմանել։ Ուսումնասիրության մեջ հաշվի են առնվում ներմուծման աճը, տեղական արտադրության ու գների փոփոխությունը և այլ մատակարարներից ներմուծման զարգացումը։ Այս դրույթը նախատեսված է շուկայում իրական ազդեցությանը արձագանքելու համար, ոչ թե ինքնաբերաբար գործարկվում է արտահանման աճից։

Հաջորդ իրավական հանգրվանը ստորագրված կանոնակարգի հրապարակումն է ԵՄ պաշտոնական տեղեկագրում։ Հրապարակմանը հաջորդող օրն է որոշելու արտոնության մեկնարկը և, հետևաբար, այն օրը, որից հայկական ծագման համապատասխան ապրանքների ներմուծումը կարող է ձևակերպվել նոր պայմաններով։