WARIE-ի €4,2 մլն-ը Հայաստանում ԱԲ գերազանցության կենտրոններ կստեղծի

27 հոկտեմբերի, 2026 թ., 11:27|Հեղինակ: QUASA-ի խմբագրական թիմ|4 րոպե ընթերցանություն

2026 թվականի հոկտեմբերի 22-ին պաշտոնապես բացվել է WARIE միջազգային նախագիծը․ ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության հաղորդագրությամբ՝ ավելի քան €4,2 մլն բյուջեով և չորս տարի տևողությամբ ծրագիրը միավորում է յոթ երկրի 13 գիտահետազոտական ու կրթական հաստատություն և նախատեսում է ստեղծել արհեստական բանականության միջգիտակարգային հետազոտական գերազանցության կենտրոններ։ Այն համակարգում է ՀՀ ԳԱԱ Ինֆորմատիկայի և ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտը, իսկ կոնսորցիումի հայաստանյան մյուս մասնակիցը Երևանի պետական համալսարանն է։ Կենտրոններին զուգահեռ նախատեսվում են բաց գիտության թվային ենթակառուցվածք և երիտասարդ հետազոտողների մասնագիտական զարգացման հնարավորություններ։

Եվրահանձնաժողովի CORDIS գրանցմամբ՝ WARIE-ի ընդհանուր արժեքն ու ԵՄ ներդրումը հավասար են՝ €4 218 075, աշխատանքային շրջանը սահմանված է 2026 թվականի հոկտեմբերի 1-ից մինչև 2030 թվականի սեպտեմբերի 30-ը, իսկ համակարգող ինստիտուտին նախատեսված է €592 375, ԵՊՀ-ին՝ €379 375։ Ընդհանուր գումարը բաշխվում է միջազգային կոնսորցիումի միջև. հայաստանյան երկու հաստատություններն ունեն իրենց առանձին հատկացումները։ Պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել արդեն սկսված նախագծային շրջանի առաջին ամսում։

Կենտրոնները՝ գործող գիտական հաստատությունների ներսում

Նախագծի առանցքը միջգիտակարգային ԱԲ կենտրոնների ստեղծումն է Հայաստանի, Վրաստանի և Մոլդովայի հետազոտական հաստատությունների համագործակցությամբ։ Դրանց հիմնական ուղղությունները առողջապահությունն ու գյուղատնտեսությունն են։ Այդ կառուցվածքում ԱԲ հետազոտողը կարող է աշխատել ոլորտային մասնագետների հետ նույն խնդրի շուրջ, իսկ հաստատությունը՝ մեկ միջավայրում կուտակել փորձը, մարդկանց և հետազոտություններ կազմակերպելու կարողությունը։ Այդ հնարավորությունը կախված է կենտրոնների փաստացի գործարկումից։

«Առավոտ»-ին տված հարցազրույցում համակարգող ինստիտուտի տնօրեն Հրաչյա Ասցատրյանը խոսել է նախատեսված վեց գերազանցության կենտրոնների մասին և ասել, որ դրանք տեղակայվելու են մասնակից կազմակերպություններում, այդ թվում՝ ԵՊՀ-ում ու իր ղեկավարած ինստիտուտում։ Նրա խոսքով՝ «Ռազմավարական ձեռքբերումը նոր կարողությունների զարգացումն է»։ Հայ հետազոտողի համար այս տեղակայումը նշանակալի է. նախատեսվող գիտական միջավայրը կապվում է այն հաստատություններին, որտեղ արդեն աշխատում են ծրագրի մասնակիցները։ Կենտրոնների անհատական առաջադրանքներն ու բացման հերթականությունը դեռ հրապարակված չեն։

Հայկական հաստատությունների դերերը տարբերվում են։ Ինֆորմատիկայի և ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտը համակարգում է գործընկերների աշխատանքը, իսկ ԵՊՀ-ն մասնակցում է որպես առանձին կազմակերպություն։ Համակարգողի դերը վերաբերում է ամբողջ միջազգային ծրագրի ընթացքին, մինչդեռ համալսարանի մասնակցությունը հնարավորություն է տալիս իր ներսում զարգացնել հետազոտական կարողություններ։ Երկու հաստատություններում նախատեսվող կենտրոնները կարող են ամրացնել կապը նրանց գիտական խմբերի միջև. կոնկրետ համատեղ նախագծերն ու թիմերի կազմը կձևավորվեն իրականացման ընթացքում։

Բաց գիտության ենթակառուցվածքն ինչի համար է նախատեսված

WARIE-ի մյուս նախատեսված արդյունքը թվային ենթակառուցվածքն է, որը պետք է ծառայի բաց գիտության սկզբունքներին և տարբեր հաստատությունների համատեղ աշխատանքին։ Ծրագիրը նպատակադրում է FAIR սկզբունքներին համապատասխան տվյալների հետ աշխատելու կարողություններ և Եվրոպական բաց գիտության ամպի հետ համատեղելիություն։ FAIR-ը վերաբերում է այն պայմաններին, որոնց շնորհիվ հետազոտական տվյալները հնարավոր է գտնել, հասանելի դարձնել, փոխգործակցելի պահել ու կրկին օգտագործել։ Եթե գործընկերները նույն սկզբունքներով նկարագրեն և կառավարեն արդյունքները, հետագա համատեղ աշխատանքը ավելի քիչ կախված կլինի առանձին խմբերի փակ համակարգերից։

Թվային բաղադրիչը լրացնում է կենտրոնների կազմակերպական ձևավորումը։ Առողջապահության կամ գյուղատնտեսության թեմայով տարբեր հաստատություններում աշխատող խմբերի համար կարևոր են տվյալների նկարագրության համատեղելի կանոնները և արդյունքների փոխանցման հստակ ընթացակարգերը։ Ծրագրում նաև նախատեսված է զարգացնել հետազոտությունների կառավարման համակարգերը. դա վերաբերում է գործընկերային աշխատանքը պլանավորելու, համակարգելու և գիտական արդյունքները պահպանելու հաստատությունների կարողությանը։ Հարթակների տեխնիկական կազմն ու հետազոտողների մուտքի պայմանները կհստակեցվեն իրականացման ընթացքում։

ԱԲ ստարտափի համար այս ուղղությունը հետաքրքիր կարող է դառնալ հետազոտական համագործակցության տեսանկյունից։ Առողջապահության և գյուղատնտեսության շուրջ ձևավորվող գիտական խմբերը կարող են ապագայում գործընկեր լինել կիրառական լուծումների մշակման ժամանակ։ Հրապարակված նպատակները դեռ չեն սահմանում արտաքին ընկերությունների համար բաց մրցույթ, ֆինանսավորման առանձին գիծ կամ ենթակառուցվածքն օգտագործելու պայմաններ։ Այդ հնարավորությունների չափը կախված կլինի կենտրոնների աշխատանքային կանոններից և հետագա հրավերներից։

Երիտասարդ գիտնականները և կիրառական ուղղությունները

Երիտասարդ հետազոտողների մասնագիտական զարգացումը նախագծի հաստատված նպատակներից է։ Նախատեսվող կենտրոնները և եվրոպական գործընկերների հետ կապերը կարող են նրանց համար ստեղծել ավելի շարունակական հետազոտական միջավայր՝ համատեղ խնդիրներով, գիտական փորձի փոխանակմամբ և միջազգային համագործակցությամբ։ Դա հատկապես կարևոր է այն երիտասարդ մասնագետի համար, որի աշխատանքը պահանջում է և՛ ԱԲ մեթոդներ, և՛ առողջապահության կամ գյուղատնտեսության բնագավառային գիտելիք։ Վերապատրաստման, շարժունության կամ ընդունելության կոնկրետ ձևաչափերը դեռ պետք է ներկայացվեն։

Առողջապահությունն ու գյուղատնտեսությունը ընտրված են որպես կենտրոնների առաջնային հետազոտական ուղղություններ։ Այդ ոլորտներում կարողություն ստեղծելը նշանակում է միավորել տվյալների հետ աշխատող մասնագետներին և կիրառական խնդիրը ճանաչող գիտնականներին։ Դեղերի մոդելավորումը կամ այլ մասնագիտացված կիրառություններ հետագա համագործակցության հնարավոր օրինակներ են, որոնց իրականացումը դեռ կախված է ընտրվելիք հետազոտական խնդիրներից։ Կիրառական արդյունքի համար անհրաժեշտ կլինեն նաև ոլորտային գործընկերներ և փորձարկման պայմաններ։

Նախագիծն իրականացվում է «Հորիզոն Եվրոպա» ծրագրի European Excellence Initiative ուղղության շրջանակում, որը գիտական կարողության զարգացումը կապում է հաստատությունների համագործակցության հետ։ Հայաստանի համար այդ կապի գործնական արժեքը կերևա, երբ կենտրոնները սկսեն աշխատել, իսկ տվյալների ենթակառուցվածքն ու հետազոտողների ներգրավման ձևաչափերը դառնան հասանելի։ Առաջիկա գործարկման ժամանակացույցը ցույց կտա, թե երբ ԵՊՀ-ի և համակարգող ինստիտուտի նախատեսվող կարողությունները կդառնան հետազոտողների ամենօրյա աշխատանքի մաս։

Կարդացեք նաև:

Կիսվել: