“İnsana ayrılmış” işler mümkün mü? Bill Gates’in önerisinin açıkları

Human Reserved, Bill Gates’in yapay zekâ veya robotlar teknik olarak yeterli olsa bile bazı görevlerin bilinçli biçimde insanlara bırakılması için kullandığı addır. Bugün uygulanmış bir hukuk kategorisi veya kaybolmayacak meslekler tahmini değil; otomasyonun nerede sınırlandırılacağına ilişkin, ayrıntıları henüz belirlenmemiş bir politika önerisidir.

Gates, yapay zekânın daha az emekle daha fazla mal ve hizmet üretebileceğini, buna karşılık toplumların bazı alanlarda teknolojiyi kullanmamayı seçebileceğini savunuyor. Kendi yazısında yaşlı bakımı, ağır bir teşhisin bildirilmesi, eğitim ve ruh sağlığı hizmetlerini örnek gösteriyor; fakat hangi görevlerin korunacağı, kararı kimin vereceği ve kuralların nasıl denetleneceği sorularına hazır cevapları olmadığını da belirtiyor.

Hangi işler veya görevler insana ayrılabilir?

Önerinin mantığı, meslek unvanlarını bütünüyle korumaktan çok belirli görevleri ayırmaya elverişli. Bir öğretmenin, bakım çalışanının veya sağlık çalışanının yaptığı her işi otomasyona kapatmak gerekmeyebilir. Kayıt tutma, planlama ve rutin bilgi işleme yapay zekâya bırakılırken ilişki kurma, nihai sorumluluğu üstlenme veya hassas bir kararı açıklama insanda kalabilir.

Gates, çocuk bakımını da doğrudan örnek veriyor. The Atlantic söyleşisinde Human Reserved fikrini tamamlanmış bir çözüm değil, vergi ve düzenleme önerileriyle birlikte geniş bir tartışma başlatma girişimi olarak tanımlıyor.

Buradaki temel ayrım şudur: “Yapay zekâ bu görevi yapamaz” teknik bir iddiadır; “yapabilse bile yapmamalı” ise toplumsal bir tercihtir. Bu nedenle kavramın sınırı, yalnızca modellerin yetenek testlerinden çıkarılamaz.

Güçlü gerekçelerin karşısındaki açıklar

Human Reserved fikrini destekleyen her gerekçe, uygulamada cevaplanması gereken bir sorun doğuruyor:

• Bakım ilişkisi — sınır sorunu: Çocuk, yaşlı, hasta veya ruhsal destek alan kişi için güven ve süreklilik hizmetin parçası olabilir. Ancak “insan teması değerlidir” ilkesi, hangi temasın zorunlu tutulacağını tek başına belirlemez.
• Onur ve hesap verebilirlik — kalite sorunu: Teşhis, disiplin veya gelişim değerlendirmesi gibi yüksek etkili işlemlerde muhatap, gerekçe sunabilen bir insan isteyebilir. Buna karşılık bir işlemi insanın yapması onu kendiliğinden güvenli, şefkatli veya adil kılmaz.
• İstihdamı koruma — süre sorunu: Otomasyonu yavaşlatmak, başka işe geçmesi güç çalışanlara zaman kazandırabilir. Geçici korumanın ne zaman biteceği açıklanmazsa düzenleme kalıcı mesleki ayrıcalığa dönüşebilir.
• Toplumsal bağ — maliyet sorunu: İş, gelir dışında temas, aidiyet ve anlam da sağlayabilir. Fakat insan emeğini zorunlu tutmanın bedeli kamuya, işverene veya hizmet alan kişiye aktarılırsa erişim daralabilir.

Sınırı belirlemek için dört ölçüt

Uygulanabilir bir düzenleme, geniş bir “insan sıcaklığı” ifadesi yerine aynı görevi dört açıdan değerlendirmelidir.

1. Güven ve kırılganlık: Karardan etkilenen kişi çocuk, hasta veya kendini savunma imkânı sınırlı biri mi? Hatanın telafisi mümkün mü ve sonuçtan kim sorumlu olacak?
2. İlişkinin işlevi: İnsanla kurulan bağ hizmetin hoş bir eki mi, yoksa bakımın, öğrenmenin veya terapötik sürecin kurucu unsuru mu?
3. Demokratik tercih: Toplum, daha ucuz veya hızlı olsa bile bu yetkinin makineye devredilmesini kabul ediyor mu? Özellikle kamu hizmetlerinde sınır, yalnızca tedarikçi veya işveren kararıyla çizilemez.
4. Maliyet ve erişim: İnsan zorunluluğunu kim finanse edecek? Koruma, hizmetin fiyatını artırarak daha fazla kişinin bakım, eğitim veya sağlık desteğine erişmesini engelliyor mu?

Bu ölçütler evrensel ve değişmez bir meslek listesi üretmez. Personel açığının ağır olduğu bir yerde otomasyona verilen destek rolü ile yeterli iş gücü bulunan bir yerdeki tercih farklı olabilir. Aynı görev için tam yasak, insan onayı zorunluluğu veya yalnızca nihai kararın insana bırakılması gibi farklı koruma düzeyleri kurulabilir.

Yetki, finansman ve denetim nasıl tasarlanmalı?

İlk açık karar yetkisidir. Merkezi yönetim, meslek kuruluşları, sendikalar, işverenler ve hizmet alanlar farklı çıkarları temsil eder. Sınırı yalnızca teknoloji şirketlerinin çizmesi demokratik meşruiyet sorunu yaratırken yalnızca mevcut meslek sahiplerine bırakmak rekabeti engelleyen bir korumaya dönüşebilir.

Finansman da kavramın dışında bırakılamaz. İnsan emeğinin zorunlu tutulması ücret, eğitim ve yeterli personel kapasitesi gerektirir. Kamu tarafından tanınan bir hak, bütçesi gösterilmediğinde fiilen yalnızca ödeme gücü olanların kullanabildiği bir seçeneğe dönüşebilir.

Denetim, işyerinde bir insan bulunup bulunmadığını saymakla sınırlı kalmamalı. Kurum, çalışanı görünürde görevde tutarken değerlendirme ve karar yetkisini fiilen algoritmaya devredebilir. Bu yüzden kurallar kritik kararı kimin verdiğini, gerekçeyi kimin açıkladığını ve zarardan kimin sorumlu olduğunu izlemelidir. The Guardian’ın aktardığı değerlendirme, Gates’in hükümetleri yapay zekânın istihdamdan eğitime ve vergilendirmeye uzanan etkilerine hazırlıksız bulduğunu doğruluyor.

Türkiye’de mümkün bir model neye benzeyebilir?

Türkiye için daha savunulabilir seçenek, meslekleri bütünüyle otomasyona kapatmak yerine yüksek etkili görevleri tanımlamak olur. Çocuk bakımında gözetim ve nihai sorumluluk, eğitimde öğrencinin geleceğini etkileyen değerlendirme, sağlıkta aydınlatma ve hassas haberin iletilmesi insana ayrılabilir; idari hazırlık ve rutin kayıt işleri otomasyon desteğine açılabilir.

Böyle bir korumanın gerekçesi, kapsamı, finansman kaynağı, denetleyicisi ve yeniden değerlendirme koşulu baştan belirlenmelidir. Bazı alanlarda herkes için mutlak yasak yerine hizmet alan kişiye bir insanla görüşme ve insan incelemesi isteme hakkı tanımak, erişim ile özerklik arasında daha ölçülü bir denge kurabilir.

Dolayısıyla “insana ayrılmış” işler mümkündür; fakat piyasanın kendiliğinden oluşturacağı güvenli bir meslek adası değildir. Gates’in önerisi insan ilişkisinin asli olduğu görevleri tartışmaya açıyor, ancak hangi görevin korunacağını, bedelin nasıl paylaşılacağını ve insan sorumluluğunun göstermelik kalmasının nasıl önleneceğini henüz çözmüyor.