AI Act prek edhe firmat shqiptare—shitja në BE sjell detyrime

Një kompani nga Shqipëria ose Kosova mund t’i nënshtrohet AI Act kur vendos një sistem ose model AI në tregun e Bashkimit Evropian. Rregullorja mund të zbatohet edhe kur rezultati i një sistemi të operuar jashtë BE-së përdoret brenda saj: udhëzimi i Komisionit Evropian përfshin shprehimisht aktorët e vendosur jashtë Bashkimit. Selia dhe vendndodhja e serverit nuk e përjashtojnë vetvetiu një ofertë.

Kontrolli nis me atë që merr klienti dhe ku përdoret: një sistem AI, një model me qëllim të përgjithshëm, apo rezultati i një shërbimi. Më pas përcaktohet kush është ofrues, kush e përdor sistemin profesionalisht dhe cili është qëllimi i tij. Vetëm pas këtyre pyetjeve mund të dallohen kërkesat për rrezikun, transparencën, dokumentacionin dhe përfaqësuesin në BE.

Ku hyn oferta në fushën e AI Act?

Shënoni mënyrën konkrete të ofrimit. Një sistem që vihet në dispozicion të klientëve në BE hyn në analizë edhe nëse zhvillohet dhe operohet nga Shqipëria ose Kosova. Për një shërbim që prodhon rezultate jashtë BE-së, pyetja tjetër është nëse ato rezultate përdoren në Bashkim. Një API nuk jep përgjigje vetëm nga emri i saj: duhet të dihet nëse klienti merr akses në model, në një sistem të gatshëm apo vetëm në rezultatin e tij.

Përcaktoni edhe qëllimin e deklaruar në ofertë dhe udhëzimet e përdorimit. Në një shembull të kushtëzuar, një mjet që rendit kandidatë për punë duhet vlerësuar si mjet për përzgjedhje në punësim, edhe nëse teknikisht përpunon tekst. Kërkimi dhe zhvillimi para hedhjes së produktit në treg kanë trajtim tjetër; testimi në kushte reale kërkon shqyrtim më vete.

Në Shqipëri, regjistri shtetëror i konsultimit tregon se projektligji vendas për inteligjencën artificiale u publikua më 29 maj 2026 dhe konsultimi u mbyll më 26 qershor 2026. Statusi i atij projektligji nuk ndryshon pyetjen e veçantë nëse një ofertë nga Shqipëria hyn në fushën e rregullores së BE-së.

Kush është ofrues dhe kush përdorues profesional?

Ofruesi zhvillon një sistem AI, ose porosit zhvillimin e tij, dhe e vendos në treg apo në përdorim nën emrin ose markën e vet. Përdoruesi profesional e përdor sistemin nën përgjegjësinë e tij. Nëse një firmë nga Tirana shet chatbot-in e vet te një biznes në BE, ajo mund të jetë ofruese, ndërsa biznesi që e përdor për klientët e tij mund të jetë përdorues profesional. Kontrata duhet të pasqyrojë funksionin real të secilës palë.

Kur produkti ndërtohet mbi një model të një kompanie tjetër, dalloni modelin nga sistemi që i dorëzohet klientit. Firma që krijon shërbimin nën markën e vet mund të ketë detyrime si ofruese e sistemit, edhe kur nuk është ofruese e modelit bazë. Për këtë ndarje kanë rëndësi kush përcakton qëllimin e përdorimit, kush kontrollon funksionet e produktit dhe kush bën ndryshime para vendosjes në treg.

Nëse firma vendos vetë një model AI me qëllim të përgjithshëm në tregun e BE-së, zbatohen kërkesat e veçanta për ofruesit e modeleve. Ky rast kërkon dokumentacion për modelin dhe informacion për subjektet që ndërtojnë sisteme mbi të. Përdorimi i një modeli të marrë nga një ofrues tjetër brenda aplikacionit tuaj nuk ju kthen automatikisht në ofrues të atij modeli.

Çfarë ndryshon kategoria e rrezikut?

Klasifikimi bëhet sipas qëllimit dhe përdorimit të synuar të sistemit. Fillimisht shqyrtohen praktikat e ndaluara. Pastaj kontrollohet nëse sistemi është pjesë sigurie e një produkti të rregulluar në BE ose nëse i shërben një përdorimi të renditur si me rrezik të lartë, si vlerësimi i kandidatëve për punë, disa vendime në arsim apo qasja në shërbime thelbësore. I njëjti model teknik mund të mbështesë produkte me klasifikim të ndryshëm.

Për sistemin me rrezik të lartë, ofruesi duhet të trajtojë menaxhimin e rrezikut, cilësinë e të dhënave, dokumentacionin teknik, regjistrimin e veprimeve, mbikëqyrjen njerëzore dhe vlerësimin e konformitetit. Sipas rastit, vlerësimi mund të përfshijë një organ të pavarur. Përdoruesi profesional ka detyra të tjera: të ndjekë udhëzimet, të monitorojë funksionimin dhe t’ia caktojë mbikëqyrjen njerëzore një personi të aftë për ta ushtruar atë.

Afatet e kërkesave për rrezikun e lartë ndryshojnë nga ato të transparencës, prandaj klasifikimi duhet bërë përpara planifikimit të hedhjes në treg. Për një produkt me disa përdorime, regjistroni veçmas funksionet dhe klientët për të cilët ofrohet. Kjo shmang që një përdorim i thjeshtë ta fshehë një funksion tjetër që hyn në kategorinë me rrezik të lartë.

Kur kërkohet transparencë?

Transparenca mund të kërkohet edhe kur sistemi nuk klasifikohet me rrezik të lartë. Sqarimi i Komisionit për nenin 50 përcakton se detyrimet zbatohen nga 2 gushti 2026: ofruesi i një sistemi që ndërvepron drejtpërdrejt me njerëzit duhet të mundësojë njoftimin se ata po ndërveprojnë me AI, përveç rasteve kur kjo është e dukshme. Për sistemet që gjenerojnë përmbajtje sintetike, ofruesi duhet, kur zbatohet kërkesa, të sigurojë shënjim të lexueshëm nga makina.

Për sistemet e vendosura në treg para 2 gushtit 2026, afati kalimtar deri më 2 dhjetor 2026 kufizohet te shënjimi dhe zbulueshmëria e përmbajtjes së gjeneruar. Ai nuk shtyn në mënyrë të përgjithshme njoftimin për ndërveprimin e drejtpërdrejtë me AI. Disa rezultate, përfshirë kodin burimor ose përmbajtjen që përpunohet vetëm ndërmjet makinave pa iu shfaqur njerëzve, trajtohen ndryshe nga përmbajtja e publikuar për njerëzit.

Përdoruesi profesional duhet t’i njoftojë njerëzit e ekspozuar ndaj disa sistemeve të njohjes së emocioneve ose kategorizimit biometrik. Ai mund të ketë edhe detyrimin të zbulojë përmbajtjen e rreme të krijuar me AI ose tekstin e gjeneruar për informimin e publikut mbi çështje me interes publik; për këtë tekst ka përjashtim kur është ushtruar shqyrtim njerëzor ose kontroll redaksional dhe merret përgjegjësia për botimin. Në një ofertë eksporti, këto detyra duhen ndarë sipas asaj që ndërton ofruesi në produkt dhe asaj që publikon klienti.

Çfarë dokumentoni dhe kur duhet përfaqësues në BE?

Për secilën ofertë, mbani një përshkrim të sistemit ose modelit, qëllimin e synuar, mënyrën e hyrjes në tregun e BE-së, përdorimin e rezultateve dhe rolin e secilës palë. Shtoni arsyetimin e klasifikimit dhe mënyrën si plotësohen kërkesat e transparencës. Ky regjistër pune ndihmon vendimin e produktit dhe të shitjes; për një sistem me rrezik të lartë, ai duhet të shoqërohet me dokumentacionin teknik dhe procedurat e konformitetit që kërkon rregullorja.

Ofruesi i vendosur jashtë BE-së që do të vërë në dispozicion në tregun e saj një sistem me rrezik të lartë duhet të caktojë paraprakisht, me mandat me shkrim, një përfaqësues të autorizuar të vendosur në BE. Një rregull i veçantë vlen për ofruesin jashtë BE-së që vendos atje një model AI me qëllim të përgjithshëm, me përjashtime për disa modele të publikuara me licencë të lirë dhe burim të hapur. Përfaqësuesi mban dokumente në dispozicion të autoriteteve dhe bashkëpunon me to; ofruesi mbetet përgjegjës për përmbushjen e detyrimeve të veta.

Vendimi para hyrjes në treg duhet të lidhë një ofertë konkrete me tregun ose përdorimin në BE, rolin e firmës, qëllimin e sistemit dhe kërkesat që rrjedhin prej tyre. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur i njëjti biznes shet një API, ofron një chatbot nën markën e vet dhe përdor sisteme të palëve të tjera për të prodhuar rezultate për klientë në BE: secila marrëdhënie mund të sjellë rol dhe detyrime të ndryshme.

Lexoni gjithashtu:

• Ligji shqiptar për AI: etiketa e chatbot-it bëhet detyrim praktik
• BE miraton Deklaratën e Dublinit për AI—shtatë prioritete, pa detyrime të reja
• RAG-u mund të tingëllojë saktë edhe kur burimet nuk e mbështesin