Vlaanderen bespaart op overheid en koppelt productiviteit aan AI

Op 30 september 2026 presenteerde minister-president Matthias Diependaele in het Vlaams Parlement de Septemberverklaring en de officiële toelichting: de Vlaamse regering wil tegen 2029 in totaal 3 miljard euro besparen, waarvan 1,2 miljard op overheidswerking en subsidies, met 750 miljoen op de eigen werking en 500 miljoen aan te schrappen subsidies. De bedragen maken de omvang van de ingreep duidelijk, maar nog niet hoe afzonderlijke overheidsdiensten hun werk met minder middelen moeten uitvoeren.

In de integrale toespraak vraagt Diependaele van de overheid „meer resultaat met dezelfde of minder middelen”, kondigt hij overleg met de vakbonden over het personeelsstatuut aan en zegt hij dat AI de productiviteit kan verhogen, maar ook onzekerheid creëert. Voor de administratie is daarmee geen opbrengst van AI vastgelegd. Een concrete toepassing, berekende tijdwinst of opleidingsbudget voor deze besparingsronde ontbreekt.

De besparingsbedragen hebben een verschillende reikwijdte

De besparing op de eigen werking raakt de middelen waarmee Vlaamse diensten hun taken uitvoeren. De schrapping van subsidies betreft geld voor ontvangers buiten die werking. Beide posten behoren tot dezelfde begrotingsoefening, maar een lagere subsidie-uitgave geeft een overheidsdienst op zichzelf geen extra capaciteit om aanvragen te behandelen of controles uit te voeren.

De afzonderlijk genoemde bedragen voor werking en subsidies tellen samen iets hoger op dan het gezamenlijke bedrag voor beide posten. De officiële toelichting geeft geen uitsplitsing die dat verschil precies verklaart. Voor een oordeel over de gevolgen voor medewerkers is vooral een verdeling van de werkingsbesparing per dienst, opdracht en begrotingsjaar nodig.

Het gaat bovendien om voorgenomen besparingen, niet om reeds gerealiseerde lagere uitgaven. De omvang van een begrotingsdoel zegt nog niet welke taken verdwijnen, welke kosten elders terugkomen of hoeveel werk medewerkers overhouden. Een dienst kan op papier goedkoper worden terwijl de behandeling van dossiers meer tijd vraagt; ook dat verschil moet in de uitvoering zichtbaar worden.

Personeel en uitbesteding bepalen de werkdruk

Over het personeelsstatuut is overleg aangekondigd, maar de concrete wijzigingen zijn nog niet ingevuld. Daardoor is nog niet duidelijk welke gevolgen de hervorming krijgt voor functies, arbeidsvoorwaarden en de inzet van medewerkers. Evenmin ligt vast hoe extra werk wordt opgevangen wanneer een dienst minder externe opdrachten verstrekt.

Computable noemt voor 2027 een besparing van 155 miljoen euro op de eigen werking en bericht dat de regering de komende jaren slechts een op de drie vertrekkende ambtenaren wil vervangen. Die vervangingsregel is in de integrale toespraak niet per dienst uitgewerkt. Zonder aantallen vertrekkers en een verdeling naar functie valt er niet uit af te leiden waar capaciteit wegvalt.

Het voornemen om minder uit te besteden maakt die verdeling des te belangrijker. Werk dat een externe partij uitvoerde, kan bij eigen medewerkers terechtkomen op het moment dat vacatures minder vaak worden ingevuld. Minder regels en eenvoudiger procedures kunnen daar tijd tegenover stellen, maar de verklaring becijfert niet hoeveel werk daardoor vervalt. De werkdruk wordt uiteindelijk bepaald door de taken die per medewerker overblijven, niet alleen door de personeelskosten.

AI blijft een verwachting, zonder berekende opbrengst

De uitspraak over AI beschrijft een mogelijke productiviteitswinst. Zij wijst geen administratief proces aan waarin die winst al is gemeten en koppelt geen besparingsbedrag of aantal functies aan een toepassing. Het verband tussen technologie en een kleinere overheidswerking is dus een beleidsverwachting die nog concreet moet worden gemaakt.

Bij de uitvoering telt de volledige behandeling van een taak. Een hulpmiddel kan bijvoorbeeld een conceptantwoord versnellen, terwijl een medewerker de inhoud nog moet controleren, fouten herstellen en een beslissing verantwoorden. Dat is een denkbaar scenario, geen vastgesteld resultaat bij de Vlaamse overheid. Tijdwinst bij één handeling levert pas capaciteit op als de totale doorlooptijd korter wordt of ander werk aantoonbaar vervalt.

Opleiding vraagt eveneens tijd voordat een nieuwe werkwijze iets kan opleveren. De toespraak spreekt over mensen leren om slim met AI te werken, maar specificeert voor deze besparingsronde geen leeruren, budget of volgorde waarin diensten worden voorbereid. Die gegevens zijn vooral relevant waar vertrekkende medewerkers minder vaak worden vervangen en het gewone werk tijdens de omschakeling doorgaat.

De dienstverlening wordt de toets voor de besparing

De gevolgen zijn te volgen met gegevens die de begrotingsingreep verbinden aan het werk van medewerkers en aan de ervaring van burgers. Drie groepen meetpunten zijn daarbij direct relevant:

Werkdruk: dossiers per medewerker, achterstanden en taken die na vertrek of beëindigde uitbesteding worden herverdeeld. Zo wordt zichtbaar of een kortere handeling elders een langere wachtrij veroorzaakt.
Opleiding: beschikbare leertijd, opleidingsbudget en ondersteuning bij fouten of moeilijke gevallen. Daarmee valt te beoordelen of medewerkers nieuwe hulpmiddelen binnen hun werktijd kunnen leren gebruiken.
Dienstverlening: wachttijden, totale doorlooptijd, herstel van fouten en bereikbaarheid van persoonlijk contact. Die uitkomsten laten zien of een efficiënter intern proces ook voor aanvragers verbetering brengt.

De verdere verdeling van de werkingsbesparing en het overleg over het personeelsstatuut moeten duidelijk maken welke taken Vlaamse diensten zelf blijven uitvoeren en met welke capaciteit. Pas wanneer ook opleiding en dienstverleningsresultaten worden ingevuld, is te beoordelen of de verwachte productiviteit burgers en medewerkers daadwerkelijk helpt.