AI вработува кога создава, а отпушта кога главната цел е заштеда

Во говорот пред парламентарниот комитет во Брисел на 28 септември 2026 година, претседателката на Европската централна банка Кристин Лагард рече: „But it matters what firms are using AI for“. Таа посочи дека фирмите во еврозоната што користат AI за истражување, иновации и нови производи почесто вработуваат, додека оние што го користат првенствено за намалување на трошоците за труд го намалуваат бројот на вработени. Разликата произлегува од анкетни податоци за фирмите, а не од предвидување дека секоја инвестиција ќе го има истиот исход.

Во извештајот на 2EU од 29 септември за истото обраќање се наведува дека повеќе од половина работници во еврозоната користат AI на работа, додека кон крајот на 2025 година 38% од фирмите пријавиле најмалку умерена употреба, а 7% значителна употреба. Овие показатели мерат различни нешта: работник може да користи алатка без неговата фирма длабоко да ги промени производите или начинот на работа. Затоа распространетоста на AI сама по себе не кажува дали одреден работодавач ќе отвори или ќе укине работни места.

Кога новиот производ бара и нови луѓе

Фирма што го користи AI за истражување или за развој на нов производ може да создаде работа што претходно не постоела: развој, проверка на резултатите, воведување на понудата и услуга за нови клиенти. Анкетната врска со вработувањето е во согласност со таков деловен мотив. Сепак, од податоците не може да се утврди точно кои занимања ги добиле новите позиции, ниту дали секое дополнително работно место е директна последица на AI.

Во видеообраќањето пред комитетот Лагард нагласи дека технологијата ги менува и задачите што луѓето ги извршуваат и вештините што им се потребни на фирмите. Затоа раст на тимот не значи дека сите постојни задачи ќе останат исти. Нов производ може да отвори потреба за дополнителни луѓе, додека дел од рутинската работа истовремено се автоматизира или се прераспределува меѓу вработените.

Кај проект чија главна цел е заштеда на труд, деловната пресметка е поинаква. Фирмата настојува истите задачи да ги заврши со помалку платени часови, па притисокот најпрво се појавува врз задачите што може да ги преземе технологијата. Тоа може да се одрази и преку помалку нови вработувања и преку намалување на постојниот персонал; оглас за една нова AI-улога сам по себе не ја открива промената во останатите оддели.

Зошто просечниот резултат ја крие разликата

Во анализата на Лаура Лебастар и Давид Зондерман за анкетата SAFE од 2025 година, фирмите што користат AI во целина не покажуваат статистички значајна разлика во создавањето и губењето работни места во однос на оние што не го користат; само 15% од фирмите што користат AI го навеле намалувањето на трошоците за труд како една од причините. Просекот ги собира фирмите што развиваат нови активности и оние што бараат заштеда, па ги прикрива спротивните насоки во нивните одлуки за персоналот.

Кога фирмите се разгледуваат според начинот и причината за употреба, сликата станува појасна. Поинтензивната примена е поврзана со поголема склоност кон вработување, особено кај фирмите што го насочуваат AI кон истражување и иновации. Кај фирмите што го користат за кратење на трошоците за труд се забележуваат послаби изгледи за вработување и повеќе отпуштања. Бидејќи станува збор за анкетни врски, деловната цел е корисен показател за насоката, но не и сигурна прогноза за поединечна фирма.

Постои и разлика меѓу употреба и сопствена инвестиција. Вработени можат да користат лесно достапни алатки без фирмата да вложи во нов производ или да ја смени организацијата на трудот. Инвестиција поврзана со развој, пак, може да бара луѓе за воведување и поддршка уште пред новата понуда да донесе поголем обем на работа. Затоа бројот на корисници не треба да се меша со обемот на деловната промена.

Што кажуваат фирмениот план и огласот

За кандидат што разгледува оглас во Европа, најкорисното прашање е каков резултат треба да создаде новата улога. Јавната објава не дава целосен увид во внатрешниот план за персонал, но формулацијата на целта може да покаже кој од трите мотива стои зад инвестицијата:

• Нов производ или услуга. Оглас што поврзува AI со истражување, развој и нова понуда упатува на активност што бара дополнителна работа. Важно е дали се именувани и задачите со кои новиот производ ќе се развива, воведува и одржува.
• Поголем капацитет. Фирма може да го користи AI за да обработи повеќе побарувачка. Тогаш е значајно дали зборува и за проширување на услугата или на тимот, или само за побрзо завршување на работата со сегашниот број луѓе.
• Помал трошок за труд. Ако успехот на проектот главно се опишува како помалку платени часови за истите задачи, притисокот врз постојните позиции е подиректен. Таквата цел сепак не открива сама по себе кога, каде и колку работни места би се намалиле.

Овие сигнали треба да се читаат заедно со описот на конкретната работа. Оглас за развој на нова понуда може истовремено да бара автоматизација на стари задачи; план за поголем обем може да предвидува раст без пропорционално повеќе вработени. Пресудната разлика е дали AI создава нова побарувачка за човечка работа или фирмата првенствено очекува да ја извршува сегашната работа со помалку труд.

Европските податоци и домашниот пазар

Наодите се од фирми во еврозоната и не го мерат директно пазарот на труд во Северна Македонија. За домашен кандидат што следи европски работодавач, тие даваат рамка за толкување на неговата деловна цел, но не и процена на бројот на идни огласи или отпуштања во земјава. Различните пазари, занимања и начини на усвојување на технологијата можат да дадат различен исход.

Подолгорочниот ефект ќе зависи од тоа дали AI ќе отвора доволно нови производи и побарувачка додека заменува дел од постојните задачи. За работникот, последицата може да биде промена на работата и кога бројот на позиции во фирмата расте. Затоа најконкретниот сигнал во следните фирмени објави ќе биде што точно се проширува — понудата, обемот на услугата или само заштедата на труд.

Прочитајте и:

• Prompt caching во OpenAI или Claude: динамичната содржина ја јаде заштедата
• Figma или Penpot: заштедените лиценци бараат сопствено ИТ време
• AI создава „невидлива работа“: човечката проверка станува нов товар