Македонските компании доцнат со AI, а државната стратегија сè уште се чека

На конференцијата „Бизнис Арена 2026“ на 14 октомври, министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски најави објава на нацрт-стратегијата за вештачка интелигенција следната недела, потоа прибирање коментари од засегнатите страни и очекувано усвојување до крајот на годината. „Очекувам дека до крајот на годината ќе ја донесеме“, рече тој во истата изјава. Објавувањето на нацртот и усвојувањето на конечниот документ засега се најавени чекори.

На истиот деловен настан Андоновски оцени дека домашните фирми имаат дигитални алатки, но недоволно користат вештачка интелигенција во развојните процеси. Тој го посочи и слабото користење платформи за електронска трговија за промоција и продажба дома и во странство. Така, расправата за државната стратегија почнува додека компаниите веќе се соочуваат со прашањето како новите алатки да ги вклучат во производите, услугите и работењето.

Од септемвриската најава до очекуваниот нацрт

Временската линија почна пред октомвриската конференција. На 17 септември Андоновски најави состанок на работната група во Министерството за дигитална трансформација, објавување на драфтот на ЕНЕР по состанокот и неколку јавни дебати, според септемврискиот извештај на „Нова Македонија“. Уште тогаш министерот го постави крајот на годината како цел за донесување на стратегијата. Октомвриската изјава даде поблизок очекуван рок за првата јавна нацрт-верзија, но не утврди датум за почеток или крај на коментирањето.

Овие чекори имаат различна тежина. Текст што го разгледува работна група сè уште не им дава на компаниите јавен предлог за кој можат да достават забелешки. Објавениот нацрт би покажал кои цели и мерки навистина се предложени; јавната расправа би овозможила тие да се оспорат или дополнат; дури потоа следува одлука за конечната стратегија. Затоа најавата за објава не треба да се чита како веќе донесена државна политика.

ЕНЕР беше наведен како место за објавување во септемврискиот план, додека во октомвриската изјава Андоновски зборуваше за прибирање мислења од засегнатите страни. За фирмите е важна разликата меѓу ветена можност за коментар и отворен период со достапен текст и утврдени рокови. Само јавно објавен нацрт ќе им овозможи да видат дали предложените мерки се однесуваат на нивните конкретни пречки, наместо на општи цели за дигитализација.

Каде се гледа заостанувањето во компаниите

Оценката од конференцијата се однесува на длабочината на примената, а не на целосно отсуство на технологија. Фирма може да користи дигитални алатки во секојдневната работа, а сепак да нема вградено ВИ во развојот на производ или услуга. Недоволната употреба на електронска трговија, која министерот ја спомена одделно, покажува дека проблемот опфаќа и пристап до купувачи, а не само избор на нов софтвер.

Конкретен пример од конференцијата е „Солопром“. Компанијата користи ВИ во маркетингот, подготовката на материјали, социјалните мрежи и дел од приемот и обработката на нарачките, наведува извештајот на Panoptikum. За употреба во производството, истиот извештај ги издвојува специјализираниот софтвер, затворените формати и безбедносните ограничувања на индустриските машини. Таму се потребни дополнителна интеграција, проверка и човечка контрола пред резултатите од ВИ да станат дел од производствен процес.

Примерот објаснува зошто присуството на ВИ во маркетинг или нарачки не е мерка за нејзината примена во целата компанија. Развојот и производството бараат технологијата да се поврзе со постојни системи и со одговорноста за конечниот резултат. Тоа е поконкретно деловно прашање од општата поделба на фирми што „користат“ и „не користат“ ВИ, а токму за таква подлабока примена беше отворена дебатата на „Бизнис Арена“.

Што треба да разјасни јавната расправа

Најавената стратегија треба да покаже како државата ќе ги претвори целите во задачи. Во расправата за компаниите ќе бидат важни мерките за вештини и практична примена, институциите што би ги спроведувале и начинот на кој би се следел напредокот. Тоа засега се прашања за идниот текст, а не утврдени одредби на стратегијата. Октомвриската најава посебно ја спомена отпорноста на злоупотреби на ВИ: препознавање закани, превенција и подготвеност за реакција.

Постои и причина да се бараат мерки што можат да се спроведат. Во соопштението на Државниот завод за ревизија од 12 август 2025 година се наведува дека тогаш немало национална стратегија ниту законска рамка за примена на ВИ во јавниот сектор; од 48 кофинансирани проекти со елементи на ВИ, ниту еден не бил имплементиран во јавниот сектор. Ревизорскиот наод се однесува на јавните институции и тие проекти, па не е мерење на употребата на ВИ во сите приватни фирми.

Во септемвриската најава беше отворена и можноста за посебен закон за правилна и етичка употреба на ВИ. Тоа е одделен можен чекор, со поинаква постапка и последици од усвојувањето стратегија; за него не беше претставен утврден законски текст. Следниот конкретен момент во оваа приказна е јавната објава на нацртот: таа ќе покаже кои мерки државата навистина предлага и за што компаниите ќе можат да дадат забелешки.

Прочитајте и:

• Spotify бара 1.000 слушатели, но Македонија сè уште не е доволна
• ВЕЗИЛКА излезе пред јавноста: македонската AI-фабрика бара корисници
• Gemini agent презема цели задачи, но прво стигнува во компаниите