NASA chọn PRIMA quan sát vũ trụ lạnh, nhưng sứ mệnh vẫn chờ xác nhận

lúc 18:41 27 tháng 9, 2026|Tác giả: Ban biên tập QUASA|8 phút đọc

Ngày 23/9/2026, NASA chọn PRIMA tiến vào Phase B để phát triển đài quan sát hồng ngoại xa, đặt mục tiêu phóng năm 2033 và nêu trần chi phí dự án 1,2 tỷ USD nếu sứ mệnh được xác nhận, chưa gồm chi phí phóng cùng các khoản ngoài dự án. PRIMA, viết đầy đủ là PRobe far-Infrared Mission for Astrophysics, được thiết kế để nghiên cứu những vùng lạnh, nhiều bụi trong vũ trụ. Quyết định chọn sứ mệnh cho giai đoạn phát triển này chưa đồng nghĩa NASA đã phê duyệt việc chế tạo và phóng kính.

Bản tin Spaceflight Now cũng ghi nhận PRIMA đang ở Phase B, chỉ có thể tiến sang Phase C sau bước đánh giá tiếp theo và nhà cung cấp dịch vụ phóng sẽ được chọn về sau. Theo kế hoạch được công bố, JPL phát triển đài quan sát, còn IPAC thuộc Caltech đảm nhiệm trung tâm khoa học tiếp nhận và xử lý dữ liệu. Vì thế, lịch phóng hiện là mục tiêu của một dự án đang hoàn thiện thiết kế, chưa phải lịch bay được bảo đảm.

Phase B đưa PRIMA đến đâu?

Phase B là bước phát triển thiết kế sơ bộ và công nghệ cần cho sứ mệnh. Nhóm dự án phải làm rõ cách kính thiên văn, thiết bị khoa học và tàu vũ trụ phối hợp để đạt mục tiêu quan sát. Việc NASA chọn PRIMA cho bước này cho thấy đề xuất được tiếp tục phát triển, nhưng vẫn còn một quyết định riêng trước khi dự án được triển khai.

Quyết định đó đến từ cuộc rà soát xác nhận, nơi mức sẵn sàng kỹ thuật, cách quản lý chương trình và chi phí được xem xét trước Phase C. Chỉ khi qua rà soát, PRIMA mới có thể bước vào giai đoạn thiết kế chi tiết và chế tạo. Nói NASA đã chọn PRIMA là chính xác; nói kính đã được xác nhận để chế tạo và phóng thì đi xa hơn trạng thái hiện tại.

PRIMA là sứ mệnh thiên văn đầu tiên được chọn trong lớp Probe Explorers mới. Lớp sứ mệnh này được lập để phát triển các nhiệm vụ nằm giữa những chương trình thăm dò nhỏ hơn và các đài quan sát quy mô lớn. Việc trở thành dự án đầu tiên của lớp mới không miễn cho PRIMA cuộc rà soát xác nhận áp dụng cho chính sứ mệnh.

Thiết kế kính và hai cách nói về chi phí

Theo mô tả của Caltech, PRIMA có kính thiên văn làm lạnh đường kính 1,8 mét, dự kiến quan sát trong dải 24–235 micromet; bài công bố gọi đây là đài quan sát trị giá 1 tỷ USD. Thiết kế gồm PRIMAger, thiết bị tạo ảnh và đo phân cực để lập bản đồ vùng trời rộng, cùng FIRESS, máy quang phổ tách ánh sáng theo bước sóng. Đây là những năng lực dự kiến của đài quan sát, chưa phải kết quả thu được trên quỹ đạo.

Con số 1 tỷ USD dùng để mô tả quy mô đài quan sát không nên được hiểu là tổng chi phí cuối cùng. Mức 1,2 tỷ USD nêu ở đầu bài là trần chi phí dự án có điều kiện nếu PRIMA vượt qua rà soát xác nhận; mức đó không bao gồm phóng và các khoản ngoài dự án. Hai cách diễn đạt không xác định cùng một tổng chi phí đã chốt, nên không thể lấy một số thay cho số kia khi nói về ngân sách được phê duyệt.

Việc làm lạnh kính và đầu dò gắn trực tiếp với phép đo hồng ngoại xa. Bản thân thiết bị cũng phát ra bức xạ nhiệt; nếu tín hiệu đó quá mạnh, ánh sáng yếu từ các vùng vũ trụ lạnh sẽ khó phân biệt. PRIMAger và FIRESS được thiết kế để khai thác phần ánh sáng thu được theo những cách khác nhau: một thiết bị giúp lập bản đồ, thiết bị kia cung cấp thông tin quang phổ về vật chất trong vùng quan sát.

PRIMA bổ sung gì cho Webb và kính vô tuyến?

PRIMA nhắm tới hồng ngoại xa, phía bước sóng dài hơn phần lớn dải quan sát của kính thiên văn James Webb. Webb thu ánh sáng từ vùng nhìn thấy đỏ qua hồng ngoại gần đến hồng ngoại giữa; kính vô tuyến làm việc ở phía bước sóng dài hơn nữa. PRIMA được thiết kế để khảo sát khoảng giữa bằng một đài quan sát hồng ngoại xa chuyên dụng, qua đó bổ sung loại tín hiệu mà hai nhóm kính kia không được tối ưu để thu thập theo cùng cách.

Đó không phải một ranh giới tuyệt đối giữa các thiết bị. Các dải bước sóng có thể tiếp giáp hoặc chồng lấn ở mép, trong khi mỗi kính còn khác nhau về độ nhạy, cách lập bản đồ và loại phép đo. Ý nghĩa của PRIMA nằm ở khả năng khảo sát sâu và rộng một vùng phổ còn ít được thăm dò, rồi đặt kết quả bên cạnh quan sát từ Webb và kính vô tuyến về cùng những thiên thể.

Bụi có thể che ánh sáng khả kiến từ nơi sao và hệ hành tinh đang hình thành, nhưng vật chất lạnh cũng phát tín hiệu ở hồng ngoại xa. Quan sát vùng phổ này giúp nghiên cứu môi trường bụi và khí mà chỉ nhìn bằng ánh sáng khả kiến sẽ bỏ sót. Nó không biến PRIMA thành kính có thể nhìn xuyên mọi đám mây bụi; thông tin thu được vẫn phụ thuộc tính chất vật chất, bước sóng và độ nhạy thực tế của thiết bị.

PRIMA sẽ nghiên cứu gì, và ai xử lý dữ liệu?

Một mục tiêu của sứ mệnh là tìm hiểu vật chất trong những vùng hình thành sao và hành tinh, từ đó bổ sung dữ liệu về nguồn gốc các hệ hành tinh. Nhóm khoa học cũng muốn nghiên cứu thành phần khí quyển ngoại hành tinh và những vật thể trong Hệ Mặt Trời. Đây là các câu hỏi mà thiết kế PRIMA hướng tới, chưa phải phát hiện được sứ mệnh công bố.

Ở quy mô thiên hà, PRIMA được kỳ vọng giúp theo dõi cách thiên hà và các lỗ đen ở tâm chúng phát triển qua thời gian vũ trụ. Ánh sáng hồng ngoại xa còn mang thông tin về bụi và các nguyên tố nặng tích tụ trong môi trường giữa các sao. Khả năng lập bản đồ vùng trời và đo quang phổ sẽ phục vụ những câu hỏi khác nhau: tìm nguồn phát, rồi khảo sát đặc tính vật chất gắn với nguồn đó.

JPL dự kiến phụ trách kiến trúc sứ mệnh, kỹ thuật hệ thống, tích hợp tàu vũ trụ với thiết bị khoa học và vận hành đài quan sát. IPAC sẽ tiếp nhận, hiệu chuẩn, xử lý và lưu trữ dữ liệu khoa học, đồng thời hỗ trợ sắp lịch quan sát. Nếu PRIMA đi vào hoạt động, dữ liệu được dự kiến đưa vào kho lưu trữ hồng ngoại của IPAC để các nhà thiên văn sử dụng; vai trò này phụ thuộc vào tiến trình xác nhận và triển khai sứ mệnh.

Điều gì còn phải được quyết định?

Mốc quyết định tiếp theo là cuộc rà soát xác nhận trước Phase C. Kết quả rà soát sẽ cho biết thiết kế, công nghệ, lịch trình và chi phí có đủ cơ sở để bắt đầu triển khai hay không. Ngay cả khi được xác nhận, dự án vẫn phải hoàn tất chế tạo, chọn dịch vụ phóng và vượt qua các bước chuẩn bị bay; mốc phóng hiện tại vì thế vẫn có thể thay đổi.

Hiện PRIMA đã được chọn để phát triển ở Phase B, với mục tiêu nghiên cứu hồng ngoại xa và phân công dự kiến cho JPL cùng IPAC. Trần chi phí dự án chỉ áp dụng nếu sứ mệnh được xác nhận, còn dịch vụ phóng chưa được chọn. Cuộc rà soát xác nhận sẽ phân định khi nào kế hoạch quan sát vũ trụ lạnh này có thể chuyển sang giai đoạn triển khai.

Đọc thêm:

Chia sẻ: