MMX phóng ngày 19/10/2026, nhắm đưa mẫu Phobos về năm 2031

Theo thông báo của DLR, tàu Martian Moons eXploration (MMX) do Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) dẫn dắt đã được phóng bằng tên lửa H3 từ Trung tâm Vũ trụ Tanegashima ngày 19/10/2026 theo giờ UTC, mang theo xe tự hành Idefix; mục tiêu là đưa mẫu vật từ vệ tinh Phobos của Sao Hỏa về Trái Đất năm 2031. Vụ phóng đã thành công, còn việc hạ xuống Phobos, lấy mẫu và trở về đều là các chặng phía trước.

Trong tường thuật của AP, MMX tách khỏi tầng trên của tên lửa đúng kế hoạch khoảng một giờ sau khi phóng; chuyên gia Julien Baroukh của cơ quan vũ trụ Pháp gọi Idefix là “scout for safety”, một xe trinh sát giúp đánh giá nơi đáp an toàn. Tại Nhật Bản, vụ phóng diễn ra vào rạng sáng hôm sau. Nếu toàn bộ hành trình thành công, đây sẽ là mẫu vật đầu tiên được đưa về từ một vệ tinh của Sao Hỏa.

Từ Tanegashima tới quỹ đạo gần Phobos

MMX đã hoàn tất bước rời bệ phóng và tách khỏi tên lửa. Theo lộ trình của JAXA, tàu dự kiến tới vùng Sao Hỏa trong năm 2027, khảo sát Phobos trước khi lấy mẫu, rời hệ Sao Hỏa năm 2030 và đưa khoang mẫu trở lại Trái Đất năm 2031 để thu hồi tại Australia. Các mốc sau vụ phóng vẫn là kế hoạch, phụ thuộc vào hoạt động của tàu và điều kiện tại điểm đến.

Khi tới nơi, MMX dự kiến bay trên quỹ đạo gần Phobos để quan sát hình dạng, địa hình và thành phần bề mặt. Tàu sẽ khảo sát nhiều vị trí đáp tiềm năng từ xa, sau đó xem xét kỹ những khu vực có triển vọng. Bước này quyết định nơi Idefix được thả và nơi tàu mẹ có thể tiếp xúc mặt đất để lấy mẫu; một vị trí phù hợp cho quan sát từ quỹ đạo chưa chắc phù hợp cho thiết bị hoạt động trực tiếp.

Thiết kế tàu chia nhiệm vụ giữa bộ phận đẩy, bộ phận thám hiểm và bộ phận trở về. Sau hành trình tới Sao Hỏa, MMX cần duy trì quỹ đạo phục vụ quan sát, thực hiện các thao tác gần bề mặt rồi đưa phần mang mẫu lên đường về Trái Đất. Tàu cũng dự kiến quan sát Deimos, vệ tinh còn lại của Sao Hỏa, nhưng Phobos mới là mục tiêu lấy mẫu.

Idefix sẽ thăm dò gì trước khi tàu mẹ hạ xuống?

Idefix dự kiến tiếp đất và khảo sát bề mặt Phobos để hỗ trợ chọn nơi MMX lấy mẫu.

Khoảng cuối năm 2028 đến đầu năm 2029, MMX dự kiến thả Idefix từ độ cao khoảng 40–100 mét xuống Phobos. Xe do DLR và cơ quan vũ trụ Pháp CNES cùng phát triển sẽ chạm bề mặt mà không được hãm tốc theo cách thông thường, có thể bật nảy rồi tự xoay về đúng tư thế trước khi mở các tấm pin mặt trời. Trình tự ấy đặc biệt quan trọng vì lực hấp dẫn trên Phobos rất yếu: xe phải ổn định được tư thế trước khi bắt đầu di chuyển và đo đạc.

Thời gian hoạt động dự kiến của Idefix là khoảng 100 ngày. Xe mang máy quang phổ Raman RAX và thiết bị đo bức xạ nhiệt miniRAD để tìm hiểu đặc tính khoáng vật, nhiệt và cơ học của lớp đất. Những phép đo tại chỗ sẽ bổ sung cho quan sát từ quỹ đạo, giúp nhóm điều hành đánh giá bề mặt có chịu được thao tác hạ cánh và lấy mẫu của tàu mẹ hay không.

Đất quá mềm có thể khiến xe lún; đá hoặc địa hình gồ ghề có thể làm xe mắc kẹt. Sau khi mở pin mặt trời, Idefix không còn khả năng tự xoay lại theo thiết kế được mô tả, nên tư thế khi tiếp đất là một rủi ro riêng. Khoảng trễ liên lạc với Trái Đất cũng khiến xe không thể chờ lệnh điều khiển cho từng chuyển động nhỏ. Giá trị của cuộc trinh sát vì thế phụ thuộc trước hết vào việc xe tiếp đất, tự ổn định và gửi được dữ liệu về bề mặt.

Lấy mẫu là chặng quyết định của MMX

Khoang chứa mẫu Phobos dự kiến tách khỏi tàu MMX để trở về Trái Đất và được thu hồi tại Australia.

Sau khi có dữ liệu quan sát và trinh sát, tàu mẹ dự kiến hạ xuống Phobos để thu ít nhất 10 gram bụi và đá. Kế hoạch lấy vật liệu bằng cách khoan và hút đòi hỏi tàu giữ được vị trí ổn định trong thời gian tiếp xúc ngắn với bề mặt. Một lớp đất xốp hoặc những tảng đá không nhận diện rõ từ xa có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vị trí đáp và khả năng đưa vật chất vào khoang chứa.

Idefix không mang mẫu về thay cho tàu mẹ. Nhiệm vụ của xe là giảm bất định về mặt đất, còn MMX phải tự hoàn tất chuỗi hạ xuống, thu gom, cất cánh và rời Phobos. Mỗi bước phụ thuộc vào bước trước: dữ liệu tốt về điểm đáp giúp lựa chọn nơi thử lấy mẫu, nhưng chỉ vật chất được niêm giữ trong khoang trở về mới có thể đi tiếp tới phòng thí nghiệm.

Sau giai đoạn tại Phobos, kế hoạch còn có các lượt bay qua để quan sát Deimos rồi rời vùng Sao Hỏa. Trên đường về, khoang chứa mẫu sẽ tách khỏi tàu, đi vào khí quyển Trái Đất và được thu hồi tại Australia. Mốc thu hồi quan trọng ngang với việc lấy được mẫu: vật chất phải vượt qua hành trình trở về và được tìm thấy nguyên vẹn thì mục tiêu khoa học của chuyến bay mới có thể thực hiện.

Mẫu Phobos có thể giải đáp câu hỏi nào?

Nguồn gốc của Phobos và Deimos vẫn là câu hỏi trung tâm. Một giả thuyết cho rằng chúng là những tiểu hành tinh bị lực hấp dẫn của Sao Hỏa giữ lại; giả thuyết khác cho rằng chúng hình thành từ vật chất bắn ra sau một vụ va chạm lớn với hành tinh này. Quan sát từ tàu có thể cho biết hình dạng và thành phần bề mặt trên diện rộng, trong khi mẫu mang về cho phép nghiên cứu chi tiết từng hạt vật chất trong phòng thí nghiệm.

Phobos cũng có thể lưu giữ vật liệu từng bị các vụ va chạm hất khỏi bề mặt Sao Hỏa rồi rơi xuống vệ tinh. Khả năng đó khiến mẫu Phobos có giá trị vượt ra ngoài việc tìm hiểu riêng vệ tinh này, nhưng nguồn gốc của từng phần vật chất sẽ cần được xác định sau khi thu hồi. Kết quả phân tích mẫu, đặt cạnh dữ liệu quan sát cả Phobos lẫn Deimos, có thể giúp phân biệt các kịch bản hình thành và lịch sử vận chuyển vật chất trong hệ Sao Hỏa.

Cột mốc tiếp theo là việc MMX tới vùng Sao Hỏa và bắt đầu khảo sát Phobos trong năm 2027. Những quan sát đầu tiên về địa hình và các vị trí đáp tiềm năng sẽ cho thấy hành trình lấy mẫu dự kiến có thể tiến sang giai đoạn thả Idefix như thế nào.

Đọc thêm: