Diella nuk trashëgon pushtet kushtetues: përgjegjësia mbetet njerëzore

Më 25 shtator 2026, kryeministri Edi Rama foli për Diellën në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së në Nju-Jork dhe tha se asnjë algoritëm nuk trashëgon përgjegjësi kushtetuese, sipas kronikës së RTSH. Ai e lidhi përdorimin e sistemit me shërbime publike më të aksesueshme, procedura më transparente dhe institucione më të përgjegjshme. Për një vendim publik të ndihmuar nga Diella, përgjegjësia mbetet te njerëzit dhe institucioni që ka mandatin për ta marrë atë.

Në kronikën e BalkanWeb, Rama citohet të ketë thënë: “Asnjë algoritëm nuk ka përgjegjësi kushtetuese”. Ai tha se nisma nuk synon ta zhvendosë sovranitetin nga njeriu te makina. Ky është kufiri politik që kryeministri vendosi në fjalim; mënyra se si zbatohet ai kufi varet nga roli i secilit institucion në një shërbim konkret.

Roli i shpallur i Diellës në administratë

Sipas profilit të Qeverisë Shqiptare, Diella nisi më 19 janar 2025 si asistente virtuale e platformës e-Albania dhe më pas u paraqit si Ministre e Shtetit për Inteligjencën Artificiale. Profili i cakton si mision rritjen e aksesit në shërbimet publike, digjitalizimin e dokumenteve dhe proceseve shtetërore, si dhe përfshirjen e inteligjencës artificiale në sektorë të rëndësishëm. Ai përmend edhe dokumente të lëshuara nga platforma që mbajnë vulën digjitale të Diellës.

Këto janë role që duhen dalluar nga njëri-tjetri. Një asistente virtuale mund ta ndihmojë qytetarin të gjejë një shërbim ose të marrë informacion; digjitalizimi i një dokumenti lidhet me mënyrën si përgatitet apo qarkullon ai. Vendimi që ndryshon pozitën e një qytetari kërkon, përveç mjetit teknik, një autoritet me kompetencë për ta marrë. Profili qeveritar përshkruan misionin e Diellës, por emërtimi i saj si ministre nuk i tregon vetvetiu qytetarit se cili autoritet miraton çdo rezultat.

Titulli politik dhe autoriteti që vendos

Fjala e Ramës e ndan figurën publike të Diellës nga përgjegjësia për ushtrimin e pushtetit. Qeveria mund ta paraqesë sistemin me një titull ministror dhe t’i japë një mision në administratë; për një veprim me ndikim publik, megjithatë, kryeministri kërkon që pas tij të mbeten një mandat ligjor, një institucion njerëzor dhe një person që mund të mbahet përgjegjës. Kjo e vendos pyetjen kryesore te vendimmarrja, jo te emri me të cilin qytetari ndesh sistemin.

Për qytetarin, dallimi bëhet i rëndësishëm kur një përgjigje e shërbimit shndërrohet në miratim, refuzim ose detyrim. Informacioni i dhënë nga një asistente është një pjesë e procesit; akti përfundimtar duhet t’i atribuohet organit që ka kompetencën për atë çështje. Nëse sistemi ka ndihmuar në përgatitjen e përgjigjes, përgjegjësi njerëzor duhet të jetë në gjendje të shpjegojë çfarë u vendos dhe pse. Deklarata në OKB përcakton parimin e llogaridhënies, ndërsa zbatimi i tij duhet të shihet në procedurat e shërbimeve ku përdoret Diella.

Çfarë duhet të tregojë një vendim i ndihmuar nga algoritmi

Rruga nga ndihma teknike te vendimi përfundimtar duhet të mund të rindërtohet. Në një rast ku rezultati i Diellës ndikon në shqyrtimin e një kërkese, gjurma e vendimit do të duhej të dallonte informacionin e marrë nga sistemi, sugjerimin e tij, shqyrtimin nga institucioni dhe miratimin përfundimtar. Vetëm kështu mund të kuptohet nëse një person e pranoi sugjerimin, e ndryshoi apo arriti në një përfundim tjetër. Kjo është mënyra se si premtimi për përgjegjësi njerëzore mund të marrë kuptim në një rast individual.

Merrni një shembull kushtor: një qytetar kërkon një shërbim dhe Diella ndihmon të përgatitet përgjigjja. Nëse kërkesa refuzohet, qytetarit i duhet arsyeja e refuzimit dhe emri i autoritetit që e ka marrë vendimin; një përgjigje e prodhuar shpejt nga sistemi nuk i zëvendëson këto. Nëse lind një kundërshtim, institucioni duhet të jetë në gjendje të dallojë kontributin e algoritmit nga vlerësimi i personit që vendosi. Shembulli shpjegon çfarë kërkon llogaridhënia, pa pretenduar se kjo është një procedurë e publikuar për Diellën.

Profili publik i Diellës jep misionin e saj dhe përshkruan përdorimin si asistente, por nuk shpjegon aty rrjedhën e miratimit njerëzor për secilin shërbim. Për këtë arsye, qytetari që sheh emrin ose vulën digjitale të sistemit nuk mund të nxjerrë prej atij profili se kush ka shqyrtuar një vendim të caktuar. Hollësitë që kanë rëndësi pas fjalës në OKB janë ato të zbatimit: cili institucion merr vendimin, cili person përgjigjet për të dhe si ruhet ndikimi i Diellës në arsyetimin përfundimtar.