Kaupréttur í sprotafyrirtæki: 18 mánuðir ráða skattaleiðinni

Hagnaður af kauprétti í sprotafyrirtæki getur verið fjármagnstekjur við sölu hlutanna ef skilyrði 10. gr. a tekjuskattslaga eru uppfyllt: Rannís þarf að hafa staðfest rannsóknar- eða þróunarverkefni áður en samningur er gerður og að minnsta kosti 18 mánuðir þurfa að líða frá samningi til nýtingar. Biðin ein nægir ekki; verð, starf rétthafa og efni samningsins þurfa einnig að standast regluna.

Fjármagnstekjuskattur er 22% en staðgreiðsluhlutföll launatekna árið 2026 eru 31,49%, 37,99% og 46,29% eftir tekjuþrepum, samkvæmt tölum Skattsins. Skattflokkurinn skiptir því máli. Tímasetning skattlagningar er annað atriði: samkvæmt almennu kaupréttarreglunni er launaávinningshlutinn metinn við nýtingu, en skattlagningu hans frestað þar til eigendaskipti verða á hlutunum.

Hvaða regla á við um samninginn?

Almenna leiðin er í 9. gr. tekjuskattslaga. Þar telst mismunurinn á kaupverði samkvæmt kaupréttarsamningi og gangverði hlutanna við nýtingu til launatekna. Nýtingin ákvarðar þannig fjárhæð þessa ávinnings þótt skattlagning fari fram síðar. Það er því rangt að álykta af frestuninni einni að ávinningurinn verði fjármagnstekjur.

Önnur leið er í 10. gr. Hún getur leitt til fjármagnstekjuskattlagningar en krefst meðal annars þess að kaupréttur nái til allra starfsmanna, rétthafi sé í föstu starfi, að minnsta kosti 12 mánuðir líði fram að nýtingu og hlutirnir séu í hans eigu í tvö ár eftir nýtingu. Kaup samkvæmt samningi eru þar takmörkuð við 1.500.000 kr. á ári á hvern starfsmann og félagið þarf að senda ríkisskattstjóra kaupréttaráætlun fyrir fram til staðfestingar.

Sprotaleiðin í 10. gr. a hefur önnur inntökuskilyrði og nær einnig til stjórnarmanna og, innan sérstakra marka, einstaklinga sem veita félaginu þjónustu. Ef samningur fellur utan hennar færist hann ekki sjálfkrafa undir 10. gr.; öll skilyrði þeirrar greinar þurfa þá sjálfstæða skoðun. Sé hvorug fjármagnstekjuleiðin fær verður að miða við almennu regluna eftir því sem hún á við um rétthafann.

Hvað þarf að vera ákveðið fyrir samningsgerð?

Staðfesting Rannís þarf að liggja fyrir áður en kaupréttarsamningur er gerður. Hún varðar tiltekið rannsóknar- eða þróunarverkefni; handbók Rannís lýsir því að sótt sé um hvert verkefni fyrir sig og að stofnunin meti hvort það uppfylli skilyrði staðfestingar. Það nægir því ekki að félagið lýsi sjálfu sér sem sprotafyrirtæki þegar rétturinn er veittur.

Vinnuframlag þess sem fær kauprétt verður að tengjast eingöngu framkvæmd staðfesta verkefnisins. Hjá starfsmanni sem sinnir jafnframt almennum rekstri eða öðrum verkefnum getur þessi afmörkun ráðið því hvort sérreglan á við. Félagið þarf að geta sýnt hvaða verkefni var staðfest og hvernig starf eða þjónusta rétthafans tengdist því á kaupréttartímanum.

Kaupverð hlutanna samkvæmt samningi má ekki vera lægra en gangverð við samningsgerð. Sé gangverð ekki til staðar er miðað við bókfært virði eigin fjár samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi. Verðforsendurnar verða því að miðast við samningsdaginn; hækkun verðs síðar breytir ekki því hvaða viðmið átti við þegar rétturinn var veittur.

Frá samningi til nýtingar og sölu

Tímalínan hefur þrjá aðskilda atburði: samningsgerð, nýtingu og sölu. Í ákvörðun Eftirlitsstofnunar EFTA er lágmarksbilið frá samningi til nýtingar 18 mánuðir og gildistími úrræðisins afmarkaður við skattárin 2024–2033. Þar er jafnframt lýst þeirri breytingu að hæfur kaupréttarhagnaður sé skattlagður sem fjármagnstekjur í stað launatekna.

1. Við samningsgerð: Staðfest verkefni, rétthafi og kaupverð þurfa að liggja fyrir. Kauprétturinn verður að vera óframseljanlegur og samningurinn má ekki gilda lengur en átta ár. Dagsetning undirritunar er upphaf biðtímans.
2. Við nýtingu: Lágmarksbiðin verður að vera liðin þegar rétthafi greiðir kaupverðið og fær hlutina afhenta. Síðari bið fram að sölu bætir ekki upp nýtingu sem fór fram of snemma. Nýtingardagur og greiðsla þurfa því að vera rekjanleg.
3. Við sölu: Hæfur hagnaður samkvæmt sprotareglunni kemur til skattlagningar þegar mótteknu hlutirnir eru seldir. Skattstofninn er mismunurinn á kaupverði samkvæmt kaupréttarsamningi og söluverði hlutanna.

Þessi röð skýrir hvers vegna það skiptir máli að greina á milli ávinnslu réttarins og nýtingar hans. Samningur getur veitt starfsmanni rétt smám saman, en lögbundna lágmarksbilið er mælt frá gerð kaupréttarsamnings til þess dags þegar rétturinn er nýttur. Fyrir langan samning þarf jafnframt að meta áhrif þess að sérákvæðið fellur úr gildi eftir tilgreindan gildistíma.

Þegar skilyrðin standast ekki

Hafi Rannís staðfest verkefnið fyrst eftir samningsgerð eða hafi kauprétturinn verið nýttur fyrir lok lágmarksbiðarinnar fellur sá samningur utan sprotareglunnar. Hið sama gildir ef kaupverð var of lágt miðað við lögbundið viðmið. Þá þarf að meta hvort önnur kaupréttarregla eigi við, með þeim skilyrðum og þeim skattstofni sem henni fylgja.

Einstaklingur sem fær kauprétt fyrir þjónustu við sprotafyrirtækið getur einnig fallið undir sérregluna. Heildarvirði þjónustunnar má þá ekki fara yfir 2 milljónir króna á 12 mánaða tímabili og verðforsendur þurfa að koma skýrt fram í samningi. Sérreglan útilokar jafnframt að jafnaði samning sem skuldbindur félagið eða tengdan aðila til að gera hann upp með útborgun eða kaupa innleyst bréf; lögin gera þó undantekningu þegar ráðstöfunin er eðlileg og venjubundin við aðstæður málsins. Slík ákvæði og óljós verkefnatengsl kalla á faglegt skattamat áður en samningur er gerður.

Hvaða gögn sýna skattaleiðina?

Félagið þarf að varðveita staðfestingu verkefnisins, undirritaðan samning, forsendur kaupverðs og gögn um störf rétthafans við verkefnið. Eftir nýtingu bætast við dagsetning hennar, greiðsla kaupverðs og upplýsingar um afhenta hluti; við sölu þarf söluverðið að liggja fyrir. Saman sýna þessi gögn bæði hvort skilyrðin héldu og hvernig hagnaðurinn reiknast.

Félagið á árlega að senda ríkisskattstjóra upplýsingar um útgefna samninga og nýtta kauprétti. Eyðublað Skattsins RSK 2.085 hefur meðal annars reiti fyrir samningsdag, kaupgengi, kaupdag og kaupverð. Það undirstrikar hvers vegna tímamörk og verðforsendur þurfa að vera skráð þegar atburðirnir eiga sér stað, en ekki endurgerð út frá sölu hlutanna síðar.