Каліфорнія забараніла звальняць толькі паводле рашэння ШІ

30 верасня 2026 года губернатар Гэвін Ньюсам падпісаў у Каліфорніі законы аб абароне работнікаў ад рызык ШІ і сказаў: «AI should expand opportunity». Сярод новых норм — забарона звальняць або дысцыплінарна караць супрацоўніка, абапіраючыся толькі на выснову аўтаматызаванай сістэмы. Закон ужо падпісаны, але гэтае правіла пачне дзейнічаць пазней.

Паведамленне AP таксама вылучае пісьмовыя паведамленні пра масавыя скарачэнні, выкліканыя ШІ, і абмежаванні назірання за работнікамі. Тут дзейнічаюць розныя механізмы: пры асабістым рашэнні патрэбна праверка чалавека, пры ахопленым правіламі скарачэнні — раскрыццё ролі тэхналогіі, а для асобных функцый назірання ўстаноўлена забарона. Гэтыя нормы непасрэдна рэгулююць працу ў Каліфорніі; працоўныя адносіны ў Беларусі яны самі па сабе не змяняюць.

Калі выснову сістэмы павінен пацвердзіць чалавек

Закон SB 947 пачне дзейнічаць 1 ліпеня 2027 года і забараняе працадаўцу абапірацца толькі на аўтаматызаваную сістэму пры звальненні або дысцыплінарным рашэнні. Яго азначэнне такой сістэмы шырэйшае за звычайнае разуменне ШІ: яно ахоплівае таксама працэсы на аснове статыстычнага мадэлявання ці аналізу даных, якія выдаюць ацэнку, класіфікацыю або рэкамендацыю і істотна ўплываюць на чалавека. Таму вырашальнае значэнне мае роля аўтаматычнай высновы ў рашэнні, а не назва праграмы.

Калі працадаўца пераважна абапіраецца на такую выснову, ён павінен даручыць чалавеку пацвердзіць рашэнне. Для гэтага можна выкарыстаць даныя, з якіх атрымана выснова, або іншыя дарэчныя звесткі: ацэнкі кіраўніка, кадравыя матэрыялы, вынікі працы, водгукі калег і сведчанні. Простая прысутнасць кіраўніка ў ланцужку ўзгаднення не замяняе праверкі. Калі выснову не ўдаецца пацвердзіць або правяральнік прызнае яе недакладнай, няпоўнай ці зманлівай, выкарыстоўваць яе як падставу для пакарання або звальнення нельга.

Працадаўца, які пераважна абапёрся на сістэму, павінен адначасова з абвяшчэннем рашэння даць работніку асобнае пісьмовае паведамленне зразумелай мовай. У ім трэба пазначыць ролю сістэмы, факт чалавечай праверкі і кантакт асобы, якая можа патлумачыць рашэнне. Работнік мае права запытаць зразумелае аб’ектыўнае апісанне ўласных даных, выкарыстаных сістэмай; асабістыя звесткі іншых людзей пры гэтым павінны быць абароненыя. Закон таксама забараняе помсту за выкарыстанне гэтых правоў.

Ёсць вузкія выключэнні. Напрыклад, нормы SB 947 не прымяняюцца да бакоў калектыўнага дагавора, які выразна адмаўляецца ад іх прымянення і адначасова змяшчае абарону ад алгарытмічнага кіравання. Асобнае выключэнне датычыцца выкарыстання сістэмы, неабходнага для выканання пэўных федэральных патрабаванняў у авіяцыйнай вытворчасці або дзейнасці, звязанай з нацыянальнай бяспекай. Гэта не змяняе асноўнага правіла для звычайнага рашэння працадаўцы аб звальненні.

Што раскрываюць пры скарачэнні праз аўтаматызацыю

Закон SB 951 дадае тэхналагічную прычыну ў пісьмовае паведамленне, калі масавае скарачэнне, перанос або спыненне дзейнасці цалкам ці ў значнай ступені выклікана замяной працоўных месцаў ШІ або іншай аўтаматызацыяй. Гэта дапаўненне да каліфарнійскага парадку папярэджання, паводле якога ахоплены працадаўца паведамляе закранутым работнікам і ўпаўнаважаным органам за 60 дзён да такой падзеі. Тут гаворка ідзе пра спыненне дзейнасці прадпрыемства, а не пра кожнае асобнае звальненне.

Парогі тлумачаць маштаб правіла. Ахопленая ўстанова — гэта вытворчая або камерцыйная пляцоўка, дзе працуюць ці на працягу папярэдніх 12 месяцаў працавалі не менш за 75 чалавек. Масавым лічыцца скарачэнне не менш як 50 работнікаў за 30 дзён на такой пляцоўцы. Калі выпадак падпадае пад патрабаванне паведамлення, працадаўца павінен назваць колькасць і прафесіі закранутых людзей, месца іх працы, функцыі, якія аўтаматызуюць, і тып тэхналогіі. Уверсе паведамлення патрабуецца пазнака, што яно датычыцца тэхналагічнага выцяснення.

Дэпартамент развіцця занятасці Каліфорніі павінен публікаваць зводкі атрыманых паведамленняў і штоквартальныя звесткі пра такое выцясненне. Гэта створыць публічны след для выпадкаў, якія ўжо дасягнулі парога паведамлення. Змена найму без масавага скарачэння разглядаецца асобна: закон даручае дэпартаменту падрыхтаваць для заканадаўцаў аналіз уплыву ШІ на найм, у тым ліку на спыненне набору па асобных пасадах.

Якое назіранне забаронена

Закон AB 1883 забараняе працадаўцу выкарыстоўваць інструмент назірання з ШІ для распазнавання, вывадаў або прагнозаў пра эмацыйны стан супрацоўніка, а таксама для збору нейраданыя. Апошнія вызначаюцца як інфармацыя, атрыманая вымярэннем дзейнасці цэнтральнай або перыферычнай нервовай сістэмы, а не высновай са звычайных паводзін. Азначэнне інструмента назірання ахоплівае, сярод іншага, відэа, аўдыя, адсочванне часу і геалакацыю.

Забарона прывязана да функцыі інструмента: сродак назірання для бяспекі можа выкарыстоўвацца, калі ён не распазнае эмоцыі і не збірае нейраданыя. Працадаўцамі ў гэтай норме лічацца таксама дзяржаўныя ўстановы і падрадчыкі, якія кантралююць умовы працы. За парушэнне прадугледжана спагнанне да 500 долараў за выпадак; прымусова забяспечваць выкананне нормы могуць упаўнаважаны па працы або дзяржаўны абвінаваўца.

Карта рашэнняў для міжнароднай кампаніі

Розніцу паміж нормамі зручна бачыць праз тры пытанні: што робіць сістэма, які абавязак застаецца ў чалавека і хто атрымлівае абарону.

• Звальненне або дысцыплінарнае рашэнне: аўтаматычная выснова патрабуе пацвярджэння чалавека, калі яна стала асноўнай падставай; закрануты работнік атрымлівае паведамленне і доступ да апісання сваіх даных.
• Ахопленае правіламі масавае скарачэнне: працадаўца раскрывае ролю аўтаматызацыі ў паведамленні; звесткі атрымліваюць закранутыя работнікі і адказныя органы.
• Назіранне з аналізам эмоцый або зборам нейраданыя: працадаўца не можа выкарыстоўваць гэтыя функцыі; абмежаванне абараняе супрацоўнікаў, чые звесткі збіраюцца на працы.

Для міжнароднай кампаніі месца штаб-кватэры не вызначае само па сабе прымяненне гэтых нормаў. Калі яна прымае працоўныя рашэнні адносна людзей у Каліфорніі, агульная сістэма ацэнкі персаналу павінна працаваць там у межах каліфарнійскіх патрабаванняў. Для супрацоўнікаў у Беларусі падпісаныя законы не ўводзяць новых мясцовых правоў ці абавязкаў. Магчымы ўплыў каліфарнійскай мадэлі на іншыя рынкі пакуль застаецца пытаннем будучых рашэнняў іх заканадаўцаў, а для працадаўцаў у штаце першай істотнай зменай стане пачатак дзеяння правіла пра чалавечую праверку звальненняў.

Чытайце таксама:

• ШІ закранае кожную чацвёртую працу — але гэта яшчэ не прагноз звальнення