Việc làm xanh chỉ chiếm 3,6% ở Việt Nam, nhưng 44% nghề có thể chuyển đổi

Trong phân tích của Ngân hàng Thế giới dựa trên dữ liệu lao động năm 2021, 39 trong 441 nghề được xếp là nghề xanh và 88 nghề khác có tiềm năng xanh hóa; việc làm xanh chiếm 3,6% tổng việc làm, còn phần giới thiệu báo cáo nêu nhóm tiềm năng chiếm 44%, dù bảng chi tiết ghi 41,19%. Các tỷ lệ này đo số người đang làm trong những nhóm nghề, không phải tỷ lệ nghề trong danh mục hay số vị trí đang tuyển. Với người lao động, kỹ năng cần bổ sung phụ thuộc vào nhiệm vụ môi trường của công việc cụ thể và chuyên môn họ đã có.

Có ba lối vào để định vị cơ hội: làm nghề đã có nhiệm vụ xanh, làm trong ngành cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ có lợi cho môi trường, và xanh hóa nghề hiện tại. Chúng có thể giao nhau, nhưng đòi hỏi cách chuẩn bị khác nhau. Ở cả ba, năng lực kỹ thuật, giải quyết vấn đề và đọc hiểu quy trình vẫn có giá trị; kiến thức chuyên biệt chỉ hữu ích khi gắn với việc ứng viên sẽ làm.

Nghề xanh trực tiếp: chứng minh được nhiệm vụ môi trường

Kỹ sư môi trường, chuyên viên bảo vệ môi trường, người phân loại rác và người vận hành xử lý nước là những nghề có nhiệm vụ xanh trong phân loại của nghiên cứu. Điểm chung không nằm ở tên gọi, mà ở công việc liên quan đến bảo tồn tài nguyên, giảm ô nhiễm hoặc xử lý chất thải. Người muốn vào nhóm này cần xác định mình có thể thực hiện nhiệm vụ nào, thay vì chỉ trình bày sự quan tâm chung đến phát triển bền vững.

Với vị trí kỹ sư hoặc chuyên viên, nền tảng khoa học và khả năng phân tích vấn đề cần đi cùng kiến thức phù hợp với nhiệm vụ, chẳng hạn quy định môi trường, sử dụng năng lượng hoặc quản lý chất thải. Với vị trí vận hành, đọc hướng dẫn kỹ thuật, theo dõi thông số, ghi nhận sai lệch và xử lý theo quy trình có thể là nền tảng để học phần chuyên biệt. Mức đào tạo cần thiết vì thế thay đổi theo chức danh và phạm vi trách nhiệm; không thể dùng một danh sách kỹ năng cho mọi nghề mang nhãn xanh.

Bằng chứng kinh nghiệm nên mô tả việc đã làm và kết quả có thể kiểm tra: quy trình từng vận hành, thông số từng theo dõi, vấn đề từng xử lý và phần trách nhiệm của chính ứng viên. Nếu chưa từng làm nhiệm vụ môi trường, ứng viên có thể nêu rõ chuyên môn kỹ thuật có thể chuyển sang vị trí mới, đồng thời chỉ ra phần kiến thức còn cần học. Một chứng chỉ chỉ có sức nặng khi nội dung của nó liên quan đến nhiệm vụ tuyển dụng.

Làm trong ngành xanh: tên ngành chưa nói hết tính chất việc làm

Doanh nghiệp sản xuất thiết bị năng lượng mặt trời, xử lý nước hoặc thu hồi vật liệu cần cả lao động kỹ thuật lẫn những người làm kế toán, mua hàng và điều phối. Phân loại theo ngành tính cả người không trực tiếp thực hiện nhiệm vụ môi trường; vì vậy, làm tại một doanh nghiệp xanh chưa đủ để kết luận vị trí của cá nhân là nghề xanh theo cách phân loại dựa trên nhiệm vụ. Sự phân biệt này giúp người tìm việc đọc đúng nội dung công việc thay vì suy từ lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp.

Đây vẫn là một đường chuyển ngành cho người đã có chuyên môn phù hợp. Nhân viên mua hàng có thể mang theo kỹ năng đánh giá nhà cung cấp và quản lý đơn hàng, rồi học thêm đặc tính vật liệu hoặc thiết bị mà doanh nghiệp sử dụng. Người làm bảo trì có thể dựa vào kinh nghiệm chẩn đoán sự cố, nhưng phải học quy trình và yêu cầu kỹ thuật của hệ thống mới. Đó là ví dụ về cách ghép kỹ năng cũ với kiến thức ngành, không phải yêu cầu cố định của mọi nhà tuyển dụng.

Khi trình bày kinh nghiệm, ứng viên nên tách hai phần: năng lực đã được chứng minh ở chức danh hiện tại và kiến thức về sản phẩm hoặc quy trình của ngành đang ứng tuyển. Một dự án mua sắm, bảo trì hoặc vận hành từng tham gia có thể cho thấy phạm vi công việc thực tế. Nếu chưa có kinh nghiệm với công nghệ của doanh nghiệp mới, nói rõ điều đó sẽ giúp phân biệt năng lực chuyển đổi với chuyên môn chưa được kiểm chứng.

Xanh hóa nghề hiện tại: học thêm ngay trên nền tay nghề sẵn có

Trồng rau, xây nhà, sửa chữa máy móc và lắp đặt điện là những ví dụ về nghề có tiềm năng xanh hóa. Ở nhóm này, cơ hội xuất hiện khi vật liệu, công nghệ hoặc cách tổ chức công việc thay đổi. Nhãn “có tiềm năng” không có nghĩa mọi vị trí trong nghề đã sử dụng quy trình xanh, cũng không bảo đảm một người lao động sẽ tự động có việc làm mới.

Người trồng rau có thể giữ kỹ năng canh tác và học thêm cách quản lý nước hoặc giảm hao phí vật tư nếu cơ sở sản xuất áp dụng quy trình đó. Thợ xây có thể dùng tay nghề thi công làm nền để học yêu cầu lắp đặt vật liệu cách nhiệt ở công trình phù hợp. Đây là các tình huống minh họa có điều kiện: kỹ năng chuyên biệt chỉ cần thiết khi nhiệm vụ thực tế, thiết bị và tiêu chuẩn của nơi làm việc đòi hỏi.

Ở lối vào này, bằng chứng thuyết phục nhất là một thay đổi trong phần việc đã làm. Ứng viên có thể mô tả quy trình trước và sau khi điều chỉnh, công cụ đã sử dụng, kết quả đã ghi nhận nếu có, cùng giới hạn đóng góp của mình. Nếu chưa có dự án tương tự, kinh nghiệm vận hành quy trình, kiểm soát chất lượng hoặc xử lý sự cố vẫn cho thấy nền tảng có thể chuyển đổi; phần kỹ năng môi trường còn thiếu cần được gọi tên cụ thể.

Rào cản với người trẻ và phụ nữ nằm ở cơ hội tiếp cận

Bài viết của ILO về thanh niên Việt Nam ghi nhận việc làm xanh hiện có thường chính thức hơn, đòi hỏi kỹ năng cao hơn và tập trung ở nam giới, người lao động lớn tuổi; tổ chức này cũng nêu tình trạng lệch pha kỹ năng và tiếp cận thông tin thị trường lao động không đồng đều. Vì vậy, khả năng học một kỹ năng mới chưa đủ để bảo đảm người mới đi làm tiếp cận được vị trí phù hợp. Kinh nghiệm thực tế, thông tin về yêu cầu công việc và cơ hội được hướng dẫn tại nơi làm việc cũng quyết định đường vào nghề.

Với người trẻ, thực tập hoặc học nghề gắn với doanh nghiệp có thể tạo ra bằng chứng về nhiệm vụ đã hoàn thành, thay vì chỉ thêm tên khóa học vào hồ sơ. Với phụ nữ, cơ hội học kỹ thuật và được thực hành ở các vị trí liên quan giúp mở rộng lựa chọn ngoài những công việc vốn quen thuộc với họ. Các giải pháp này cần đi cùng thông tin tuyển dụng nêu rõ nhiệm vụ, điều kiện đào tạo và tiêu chí đánh giá, để ứng viên nhận ra đâu là kỹ năng có thể mang theo và đâu là chuyên môn phải học thêm.

Đọc thêm:

• Đồng Nai cần tuyển 7.589 người, lao động kỹ thuật chiếm hơn một nửa
• Anthropic nới rào sinh học cho Claude, nhưng chỉ qua xác minh
• Tin tuyển dụng Texas hé lộ AI đang làm giảm nhu cầu ở nghề dễ tự động hóa