Grindavík talin byggileg — en viðvörun fyrir gos er ekki tryggð

Samkvæmt fyrstu niðurstöðum endurskoðaðs áhættumats, sem ríkisstjórnin fjallaði um 22. september 2026, geta forsendur fyrir varanlegri búsetu og skólahaldi í Grindavík verið ásættanlegar ef skilgreind öryggisskilyrði eru uppfyllt og nauðsynlegar ráðstafanir virkar. Matið snýst um áhættu fyrir fólk við þessar aðstæður; jarðhræringar og möguleiki á eldgosi eru áfram til staðar.

Í frétt RÚV frá 25. september 2026 gagnrýndi Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur þá forsendu að Veðurstofan gæti ávallt varað við kvikuhlaupi eða eldgosi í tíma: „Þarna er skautað ansi frjálslega yfir það hvað vísindin geta.“ Hann benti einnig á að ekki væri hægt að útiloka gos innan bæjarmarka. Það skiptir máli þegar öryggi fólks byggist meðal annars á því að hægt sé að rýma bæinn með skömmum fyrirvara.

Hvað er talið ásættanlegt í Grindavík?

Í samantekt almannavarna er niðurstaðan afmörkuð við byggð svæði innan varnargarða. Þar er öryggi fólks sem dvelur eða starfar í bænum talið sambærilegt við öryggi í öðrum byggðarlögum með langvarandi náttúruvá, að því tilskildu að allar mikilvægar öryggisaðgerðir haldist virkar. Samantektin segir að frá hausti 2023 hafi gosið níu sinnum í nágrenni bæjarins og hann verið rýmdur tíu sinnum; óvissustig almannavarna er enn í gildi.

Náttúruvá og áhætta fyrir íbúa eru ólík viðfangsefni. Gos, kvikuhlaup og sprungumyndun eru mögulegir atburðir í og við bæinn. Áhættan fyrir fólk ræðst einnig af því hvar það dvelur, hvort hættusvæðum er lokað og hvort varnir, boð og rýming virka þegar á reynir. Samanburðurinn við önnur byggðarlög vísar því til öryggis fólks með þessum ráðstöfunum, ekki til þess að jarðfræðilegar aðstæður séu eins.

Váin í Grindavík er viðvarandi allan sólarhringinn og árið um kring. Enn mælist landris við Svartsengi og meiri kvika hefur safnast þar fyrir en áður hefur mælst. Fyrri atburðir nýtast við undirbúning, en næsta kvikuhlaup þarf ekki að haga sér eins og þau fyrri. Þess vegna þarf öryggismatið að taka til daglegrar dvalar og rýmingar, jafnt sem verndar mannvirkja.

Hvaða forsendur halda áhættunni niðri?

Áhættumatið byggir á samtengdum aðgerðum. Fyrir hverja vá skiptir máli hvað lækkar áhættu fyrir fólk og hvað breytist ef ráðstöfunin bregst:

• Hraunrennsli: Varnargarðar við Grindavík eiga að verja byggðina fyrir hrauni og voru endurbættir eftir síðasta atburð. Ef þeir halda ekki þarf að endurmeta áhættu á svæðinu sem þeir eiga að verja; garðarnir stöðva hvorki kvikuhlaup né sprungumyndun.
• Sprungur og holrými: Jarðkönnun leitar að sprungum og holrýmum sem sjást ekki á yfirborði. Viðgerðir á sprungum, lokun hættusvæða og vöktun þeirra draga úr hættu við daglega dvöl. Ný hreyfing eða áður ógreint holrými getur kallað á breytt aðgengi og nýtt mat á öryggi tiltekins staðar.
• Snögg breyting á gosvá: Vöktun Veðurstofunnar og viðvaranir þegar merki um kvikuhlaup sjást eiga að gefa færi á viðbrögðum. Ef merki sjást of seint, eða fyrirvarinn er of stuttur, minnkar tíminn til að koma boðum til fólks og rýma bæinn.
• Rýming fólks: Greiðar flóttaleiðir, viðbúnaður slökkviliðs og boð með SMS, viðvörunarflautu og húsgöngu eru meðal lykilforsendna. Lokist leið eða berist boð seint þarf að miða áhættuna við skertan rýmingarmöguleika, jafnvel þótt aðrar varnir standi.

Þessi atriði mynda keðju: mælingar þurfa að nýtast við ákvarðanir, boð að ná til fólks og leiðir að vera færar. Varnir gegn hraunrennsli geta minnkað tiltekna hættu fyrir hús og götur en leysa ekki vandann við sprungur undir yfirborði. Öryggi byggðarinnar veltur því á virkni fleiri úrræða en eins mannvirkis.

Deilan um fyrirvara fyrir gos

Viðvörunarkerfið gerir ráð fyrir að brugðist sé við merkjum um kvikuhlaup. Ágreiningurinn snýst um hvort slík merki gefi alltaf nægan tíma fyrir viðvörun áður en gos hefst. Möguleg gosopnun innan bæjarmarka gerir stuttan fyrirvara sérstaklega alvarlegan, því tíminn frá fyrstu merkjum þar til fólk þarf að komast burt gæti ráðið miklu um afleiðingarnar.

Samanburður við byggðarlög sem búa við snjóflóð, flóð eða jarðskjálfta nær yfir áhættu með viðbúnaði. Grindavík er hins vegar undir samfelldri ógn vegna jarðhræringa. Fólk getur verið í vinnu, heima eða í skóla þegar aðstæður breytast. Rýming þarf því að ganga við ólíkar daglegar aðstæður, líka þegar börn eða aðrir sem þurfa aðstoð eru í bænum.

Búseta, skólahald og næstu ákvarðanir

Niðurstaðan breytir forsendum ákvarðana um endurkomu. Áður var ekki talið tímabært að hefja skólahald á ný eða stuðla að aukinni búsetu barna; nú liggur fyrir mat á afmörkuðum þáttum sem gerir hvort tveggja mögulegt með skilyrðum. Það tekur meðal annars til öryggis við daglega dvöl, rýmingu og endurkomu, samfellu skólahalds, velferðar barna og öryggis húsnæðis.

Þótt hús sé innan varnargarða þarf að huga að ástandi þess og öryggi við endurkomu eftir rýmingu. Fyrir börn þarf stuðningur að ná bæði til skólatíma og dvalar utan hans, auk þess sem þjónusta þarf að haldast ef dvöl utan bæjarins lengist. Þessi félagslega og verklega hlið skýrir hvers vegna varnargarðarnir einir ráða ekki niðurstöðu um búsetu.

Heildstæðu áhættumati fyrir Grindavík á enn eftir að ljúka, meðal annars með tilliti til annarrar starfsemi í bænum. Á meðan á að nota gagnalíkan til að fylgjast með því hvort öryggisforsendur haldist uppfylltar, endurmeta frávik og staðfesta stöðuna reglulega. Áætlanir um að bjóða Grindvíkingum að kaupa íbúðarhúsnæði aftur byggjast því á því að þessar forsendur haldi þegar ákvarðanir um endurkomu eru teknar.

Lestu einnig:

• ChatGPT eða Microsoft 365 Copilot: gögnin ráða valinu, ekki líkanið
• Slack eða Teams: ódýrara valið ræðst af hugbúnaðinum sem er fyrir
• AlloyDB einangrar gagnagrunn fyrir hvern fulltrúa — en aðeins í forskoðun