ASEAN DEFA ihahain sa Nobyembre—kasama ang AI at data rules

Sa ulat ng Philippine Information Agency noong Setyembre 21, 2026, sinabi ni Department of Trade and Industry Undersecretary Allan B. Gepty na tapos na ang negosasyon sa ASEAN Digital Economy Framework Agreement (DEFA), dumaan na sa legal na pagsusuri ang teksto at nakatakda itong pirmahan sa Nobyembre 2026; tungkol sa AI, sinabi niya, “Governance on the responsible use of artificial intelligence is also included.” Nagbigay siya ng paliwanag sa isang briefing bago ang pulong ng mga ministrong pang-ekonomiya ng ASEAN sa Manila. Kasama sa inilatag na saklaw ang proteksiyon sa datos, privacy at cybersecurity. Para sa mga negosyong Pilipinong may digital na transaksiyon sa rehiyon, malinaw na ang direksiyon ng kasunduan, ngunit hindi pa matutukoy mula sa mga pampublikong paglalarawan ang tiyak na babaguhin sa kanilang operasyon.

Sa pinagsamang pahayag ng mga lider ng Singapore at Thailand noong Setyembre 2, 2026, tinukoy nila ang inaasahang pagpirma sa DEFA sa ASEAN Summit sa Manila. Ang pagpirma ang susunod na hakbang matapos ang negosasyon; iba pa rito ang pagpapatupad ng mga probisyon. Mahalaga ang pagitan ng mga yugtong iyon sa isang kompanyang nagbebenta, tumatanggap ng bayad o gumagamit ng datos sa higit sa isang bansang ASEAN: hindi pa katumbas ng bagong tuntuning kailangang sundin ngayon ang pagkakasundo sa saklaw ng kasunduan.

Mula sa natapos na negosasyon tungo sa pagpirma

Matagal nang nakahanay sa DEFA ang mga tuntunin sa digital na kalakalan at paglipat ng datos sa ibang bansa. Sa pahayag ng ASEAN Economic Community Council noong Oktubre 2025, kabilang sa mga probisyong inilista ang cross-border data flows, electronic payments at personal data protection. Inilarawan naman nito bilang malawak na pagkakasundo ang mga probisyon sa kooperasyon sa AI at iba pang umuusbong na teknolohiya, online safety at cybersecurity. Magkaiba ang diin ng mga salitang iyon: may mga usaping tumutukoy sa daloy ng digital na kalakalan at may mga usaping nakatuon sa pagtutulungan ng mga pamahalaan.

Pagdating ng briefing sa Manila, sinabi nang tapos na ang negosasyon at legal na pagsusuri. Kabilang sa ipinaliwanag na saklaw ang cross-border e-commerce, kalakalang walang papel, elektronikong bayad, pagpapadali ng kalakalan, proteksiyon ng online na mamimili, datos at privacy. Nabanggit din ang electronic invoicing. Hindi lamang isang gawain ang maaapektuhan ng balangkas: maaaring magsimula ang isang bentahan sa online na tindahan, dumaan sa sistema ng bayad at mangailangan ng pagpapalitan ng impormasyon sa pagitan ng mga serbisyong nasa magkaibang bansa.

Iniuugnay ng mga opisyal ang magkakatugmang panrehiyong tuntunin sa mas mahuhulaang kalagayan para sa maliliit na negosyong nais lumawak sa ASEAN. Posibleng bumaba ang hirap ng pag-angkop sa magkakaibang proseso kapag naisakatuparan ang layuning iyon. Inaasahang benepisyo pa lamang ito: wala pang batayan sa mga inilabas na paglalarawan upang sabihing nabawasan na ang gastos sa pagsunod o nagbago na ang mga rekisito para sa isang negosyong Pilipino.

Kung saan papasok ang datos, AI at seguridad

Para sa datos, magkaugnay ang pagdaloy sa hangganan at proteksiyon ng personal na impormasyon. Maaaring kailanganin ng isang digital na negosyo ang pagpapalitan ng rekord para makapaghatid ng serbisyo sa ibang merkado, habang may hiwalay na interes ang mamimili sa wastong paghawak ng kaniyang impormasyon. Ang pagkakasama ng dalawang usaping ito sa DEFA ay nagpapakita kung saan maaaring humubog ng mas magkakatugmang tuntunin ang kasunduan. Hindi nito kusang pinahihintulutan ang bawat uri ng paglilipat ng datos.

Sa AI, ang nakumpirmang saklaw ay kooperasyon sa mga umuusbong na teknolohiya at pamamahala sa responsableng paggamit nito. Binanggit din ni Gepty ang paglinang ng kasanayan ng mga manggagawa, kasama ang mga programang bubuuin kapag naging epektibo ang DEFA. Para sa tagapagbigay ng software na gumagamit ng datos ng mamimili, may malinaw na ugnayan ang AI governance sa privacy at cybersecurity. Hindi pa makukuha sa mga pampublikong paglalarawan kung magkakaroon ng iisang teknikal na pamantayan, kinakailangang pagtatasa o pag-uulat para sa partikular na AI service.

Ang cybersecurity at online safety ay bahagi rin ng panrehiyong usapan, ngunit hindi pareho ang maaaring kahulugan ng kooperasyon at ng direktang obligasyon sa isang kompanya. Halimbawa, maaaring tumukoy ang pagtutulungan ng mga pamahalaan sa mga susunod na programa, samantalang ang isang tuntuning nakaaapekto sa negosyo ay mangangailangan ng mas tiyak na saklaw at paraan ng pagpapatupad. Ang pagkakaibang iyon ang mahalaga sa pagbabasa ng inaasahang epekto ng DEFA, lalo na kung sabay na gumagamit ang isang serbisyo ng AI, personal na datos at cross-border na bayad.

Magkaibang posibleng epekto sa mga negosyong Pilipino

Ang parehong kasunduan ay tatama sa magkaibang bahagi ng operasyon depende sa ginagawa ng negosyo. Ipinapakita ng paghahating ito ang napagkasunduang paksa, ang posibleng pakinabang at ang detalyeng nakasalalay pa sa pinal na teksto:

• MSME na nagbebenta online. Kasama sa saklaw ang cross-border e-commerce, elektronikong bayad at proteksiyon ng mamimili. Kung magiging mas magkakatugma ang mga tuntunin, maaaring maging mas madali ang pagpasok sa ibang merkado sa ASEAN. Nakasalalay pa sa eksaktong probisyon kung may magbabago sa proseso ng pagtanggap ng order, bayad o reklamo.
• Tagapagbigay ng software o AI service. Kasama ang kooperasyon sa AI, proteksiyon ng personal na datos at cybersecurity. Maaaring luminaw sa hinaharap ang mga inaasahan sa serbisyong iniaalok sa maraming bansa. Wala pang sapat na detalye upang tukuyin kung aling produkto ang sasailalim sa partikular na pagsusuri o teknikal na pamantayan.
• Operador na may transaksiyon sa iba’t ibang bansa. Kasama ang cross-border data flows, digital na kalakalan at mga bayad. Maaaring makatulong ang magkakatugmang tuntunin sa pag-uugnay ng mga prosesong tumatawid sa hangganan. Nakasalalay pa sa pinal na wika kung anong datos ang masasaklaw, anong mga kondisyon ang ilalapat at kailan magsisimula ang mga kaugnay na probisyon.

Ang pagkakaibang ito ang pumipigil sa iisang sagot para sa lahat ng negosyo. Ang isang online na tindahan ay maaaring mas direktang interesado sa bayad at proteksiyon ng mamimili; ang isang software provider ay maaaring mas nakatuon sa paghawak ng datos at paggamit ng AI. Parehong may dahilan upang subaybayan ang DEFA, ngunit ang pagiging kabilang ng isang paksa sa kasunduan ay hindi pa nagsasabi kung may bagong hakbang na kailangang gawin ang bawat kompanya.

Sa nakatakdang pagpirma sa Nobyembre, ang susunod na mahalagang batayan ay ang pinal na tekstong ilalabas para sa publiko at ang mga susunod na pasiya sa pagpapatupad. Doon malilinaw kung paano isinulat ang mga probisyon sa datos, AI, privacy at cybersecurity—at kung alin sa mga inaasahang pakinabang ang magiging tiyak na tuntunin para sa negosyong Pilipino.