EAC yaidhinisha somo la msingi la AI kwa wanafunzi wa shahada

Mawaziri wa Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) waliidhinisha moduli ya msingi ya akili bandia (AI) kwa wanafunzi wa shahada katika kikao kilichohitimishwa Kampala, Uganda, tarehe 31 Oktoba 2026, kwa mujibu wa The Citizen. Somo hilo limekusudiwa wanafunzi wa taaluma zote katika taasisi za elimu ya juu. Kikao kiliongozwa na Waziri wa Nchi wa Elimu na Michezo wa Uganda, Phyllis Chemutai.

Katika taarifa ya EAC ya 31 Oktoba 2026, naibu katibu mkuu Andrea Ariik Malueth alisema, kwa tafsiri, “Tunapopitia maamuzi yaliyosalia na mapendekezo mapya, ninahimiza tuhakikishe maagizo yetu yanataja taasisi zinazowajibika, ratiba zinazowezekana kutekelezwa na rasilimali zinazohitajika.” Nchi wanachama zimeelekezwa kuzingatia namna ya kuiingiza moduli hiyo katika programu za shahada, na Baraza la Vyuo Vikuu la Afrika Mashariki (IUCEA) limepewa jukumu la kuandaa mfumo wa utekelezaji wa kikanda. Kwa wanafunzi wa Tanzania, Kenya na Uganda, uamuzi huo unaonyesha mwelekeo wa ufundishaji wa AI; muda wa kuanza kufundisha utategemea hatua zitakazochukuliwa na nchi na vyuo.

Moduli imeidhinishwa, lakini vyuo bado vinahitaji mfumo wa utekelezaji

Moduli hiyo inalenga kuwapa wanafunzi maarifa ya msingi na uwezo wa kutumia AI katika taaluma zao, bila kujali fani wanazosoma. Inahusu programu za shahada kwa ujumla, si kozi za kompyuta pekee. Hata hivyo, idhini ya mawaziri katika ngazi ya EAC haileti mabadiliko ya moja kwa moja katika mitaala ya vyuo: nchi wanachama zimetakiwa kuzingatia namna ya kuiingiza, huku IUCEA ikiandaa mfumo wa kuongoza utekelezaji wake.

Hatua hizo ni muhimu kwa mwanafunzi anayetaka kujua kama somo hilo litakuwa sehemu ya shahada yake. Uamuzi wa kikanda unaeleza lengo la moduli na taasisi itakayoandaa mfumo wa utekelezaji, lakini hautaji vyuo vitakavyoanza kuifundisha, muhula ambao ufundishaji utaanza au utaratibu wa kuwatathmini wanafunzi. Kwa hiyo, idhini ya mawaziri pekee haimaanishi kuwa chuo chochote tayari kinafundisha somo hilo.

Maamuzi hayo ni sehemu ya kazi pana ya EAC kuhusu AI, mabadiliko ya kidijitali na bioteknolojia. Sekretarieti ya EAC ilishirikiana na Tume ya Sayansi na Teknolojia ya Afrika Mashariki (EASTECO) kuandaa mikakati hiyo ya kikanda. Mikakati hiyo inahusu matumizi ya teknolojia katika elimu na sekta nyingine, pamoja na masuala ya miundombinu, ujuzi na usimamizi. Kwa moduli ya vyuo, jukumu lililotajwa wazi zaidi baada ya idhini hiyo ni IUCEA kuandaa mfumo wa utekelezaji.

Mtandao wa vyuo na maandalizi ya walimu

Uamuzi mwingine unaohusu vyuo ni kuanzisha na kuendesha Mtandao wa Kikanda wa Vyuo Vikuu vya AI. Mtandao huo umekusudiwa kuimarisha ushirikiano katika elimu ya AI, utafiti na ubunifu, kwa mujibu wa Eye Radio. Jukumu hilo ni pana kuliko kufundisha moduli moja: linatoa fursa kwa vyuo kushirikiana katika maarifa na utafiti wa kikanda. Orodha ya vyuo vitakavyoshiriki na namna ya kujiunga haijatangazwa.

Mawaziri pia waliunga mkono nyenzo za kikanda za kuingiza AI katika elimu ya ualimu. Nyenzo hizo zinahusu mtaala na umahiri, sera za taasisi na kanuni za mwenendo. Hivyo, maandalizi ya walimu yanatajwa pamoja na mafunzo ya wanafunzi wa shahada, jambo muhimu iwapo moduli hiyo itafundishwa katika taaluma mbalimbali. Nyenzo hizo hazitoi ratiba ya ufundishaji katika chuo chochote, lakini zinaonyesha masuala ambayo taasisi zinazowaandaa walimu zitahitaji kuyashughulikia.

Kikao kilifanyika katika makao makuu mapya ya IUCEA mjini Kampala, taasisi iliyopewa jukumu la kuandaa mfumo wa utekelezaji. Kwa vyuo vya Tanzania, Kenya na Uganda, mtandao wa kikanda unaweza kutoa fursa ya kushirikiana katika kufundisha na kutafiti AI. Uamuzi uliotangazwa unaweka lengo la ushirikiano huo; nafasi ya kila chuo itategemea utaratibu utakaowekwa baadaye.

Vigezo vya AI ya Kiswahili vinatarajiwa

Mawaziri walikubaliana pia kuandaa vigezo vya uthibitishaji wa mifumo ya AI ya Kiswahili. Kwa msanidi wa teknolojia inayotumia lugha hiyo, ni muhimu kutofautisha makubaliano ya kuandaa vigezo na vigezo ambavyo tayari vinaweza kutumika kupima mfumo. Tangazo la EAC halielezi uwezo utakaopimwa, taasisi itakayotoa uthibitisho au tarehe ya kuanza kwa utaratibu huo. Hivyo, hakuna masharti ya kikanda yaliyotangazwa ambayo msanidi anaweza kudai kuwa mfumo wake umeyatimiza.

Hatua hiyo inaendana na juhudi za Tume ya Kiswahili ya Afrika Mashariki (EAKC) kuimarisha matumizi ya lugha hiyo katika jumuiya. Katika kikao hicho, mawaziri walipitisha pia Sera ya Lugha ya Kiswahili ya EAC na kupendekeza ipelekwe kwa Baraza la Mawaziri la EAC ili izingatiwe na kuidhinishwa. Sera hiyo bado inasubiri uamuzi wa Baraza la Mawaziri, huku vigezo vya uthibitishaji wa AI vikisubiri kuandaliwa. Tofauti hiyo ni muhimu kwa yeyote anayejenga bidhaa ya Kiswahili au anayefuatilia hatua iliyofikiwa na sera ya lugha.

Athari kwa wanafunzi, vyuo na kazi za kidijitali

Tanzania, Kenya na Uganda ni miongoni mwa nchi wanachama zinazohusika na uamuzi huu wa kikanda. Kila kundi litasubiri hatua tofauti ili kujua uamuzi huo utakuwa na athari gani kwake: mwanafunzi atasubiri taarifa ya chuo chake, taasisi itasubiri mfumo wa utekelezaji, na msanidi wa teknolojia ya Kiswahili atasubiri vigezo vinavyoweza kutumika. Kwa sasa, hali ya kila kundi ni hii:

• Mwanafunzi wa shahada: moduli iliyoidhinishwa inalenga kumpa maarifa na uwezo wa msingi wa kutumia AI katika taaluma yake. Atajua kama inamhusu moja kwa moja baada ya chuo chake kueleza jinsi kitakavyoiingiza katika programu yake.
• Mwalimu na chuo: watashughulikia ufundishaji unaohusu idara mbalimbali. Mfumo wa IUCEA utasaidia kueleza utekelezaji wa kikanda, huku nyenzo za elimu ya ualimu zikishughulikia mtaala, sera na mwenendo wa kitaaluma.
• Msanidi wa AI ya Kiswahili: makubaliano ya mawaziri yameanzisha kazi ya kuandaa vigezo vya uthibitishaji. Hadi vigezo vyenyewe vitangazwe, hakuna kipimo kilichowekwa wazi cha kuthibitisha mfumo kwa utaratibu huo.
• Mwajiri katika sekta ya kidijitali: wigo wa moduli unaonyesha nia ya kufundisha misingi ya AI kwa wahitimu wa fani tofauti. Ujuzi ambao mwajiri ataweza kuutegemea utategemea namna somo litakavyofundishwa na kutathminiwa katika vyuo husika.

Kwa mwanafunzi, taarifa zinazofuata za kufuatilia ni mfumo wa utekelezaji wa IUCEA na maamuzi ya nchi na vyuo kuhusu kuiingiza moduli katika programu zao. Taarifa hizo ndizo zitakazoonyesha wapi na lini masomo yataanza. Kwa upande wa bidhaa za Kiswahili, hatua inayosubiriwa ni kuchapishwa kwa vigezo vyenyewe na utaratibu wa kutumia uthibitishaji huo.